रूपान्तरण

चेकोस्लोभाकियाय् बूम्ह फ्रान्ज काफ्का (१८८३–१९२४) जर्मनी भाषी प्रसिद्ध बाखंच्वमि व उपन्यासकार ख: । ‘रूपान्तरण’ (Metamorphosis, 1913) काफ्काया प्रसिद्ध लघुउपन्यास (novella) ख: । मूपात्र ग्रिगोर साम्साया छन्हु सुथय् न्ह्यलं चाइ । थ:त वं की जुयाच्वंगु खनी । थ्व हे विसंगत घटनां उपन्यास न्ह्याइ । की ग्रिगोर मनूया घेरां (human circle) पिने लाइ । मनूया संसार, गतिविधिलिसे तापाइ । ग्रिगोर उपन्यासय् की जुया: हे फुइ । मनू अचानक कीलय् परिणत जूगु घटना । थ्व सामान्य मखु । अतियथार्थ (sur-real) खनेदइ । ‘रूपान्तरण’ घटना म्हगसय्(dream) वा कल्पनाय् (fantasy) जूगु जुइमा: । अनुमान जुइफु । तर उपन्यासया लोक यथार्थ जुइ । म्हगस, कल्पना मखु । उपन्यासया कच्चा पदार्थ (raw material) यथार्थ ख: । मानवीय ख: । उपन्यासकारं यथार्थयात थ:गु दृष्टिं स्वइ । खंकी । ‘रूपान्तरण’ फ्रान्ज काफ्काया थम्हं खंगु यथार्थवोधया छुमां ख: । वं खंगू यथार्थ न्ह्यब्वइ । यथार्थबोध गहन, सूक्ष्म, दुर्वोध्य जुइ । न्ह्यब्वयेत सामान्य भाय्, बिम्ब, प्रतीक अपर्याप्त जुइ । काफ्कां मायावी (magical) तिलस्मी विधिया ग्वाहालि काइ । अचानक मनू कीसं रूपान्तरित जुइ । थ्व तिलस्मी खनेदइ । थ्व काल्पनिक मनोरञ्जन ख: । यथार्थनुभूति मखु । गुलिस्यां शंका याइ । काफ्काया रूपान्तरणया धरातल यथार्थ ख: । जीवन ख: । अन दुगु मायावी, जादूमय तत्वत यथार्थया अदृश्य, सूक्ष्म अस्पष्ट अंशत ख: । मायावी, जादूमय तत्वतसें ब्वमिपिंत थन गुमराह याइमखु । जीवनया सूक्ष्म, गहन, यथार्थ खंकेगु इमिसं लुखा चायेकाबी । मनू अचानक कीलय् परिणत जूगु घटना । काफ्कां रोमान्चित यायेगु लक्ष्यं ई घटना सृजना याइमखु । थम्हं चायेकूगु जीवनया गहन, अन्तरसत्ययात ध्वाथुइकेत थ्व पाय्छिगु लँपु ख: काफ्कां विश्वास याइ ।

सामान्य व्यवहारय् नं रूपान्तरणया अनुभूति जू । ‘जि ला की । इमू, भुसुना ला ख: नि’ । हीनताबोध, लुघताभासयात व्यक्त यायेत थ:त कीपतङ्गय् रूपान्तरित याना: खँ ल्हायेगु जू । ‘गधा’, ‘खिचा’ धका: ब्व: बिया: स्वइतं पशुइ रूपान्तरित यायेगु शैली नं छ्य: । कवितसें थ:त झंग:पंक्षी दुबीकू । ‘झंग: पंक्षी जुया: कविता च्व: । थ:गु भावाव्यक्ति पिब्व: । रूपान्तरणया (Metamorphosis) आभाष बी थुज्व:गु अभिव्यक्तिं ।

काफ्काया ‘रूपान्तरण’ उपन्यासय् कायाकल्प भावनात्मक, रागात्मक तँय् जक मखु भौतिक, शारीरिक तँय् जुइ । मू पात्र ग्रिगोर मानसिकताय् जक की जूगु मखु । वया अनुभूति आत्मगत मखु । स्वयं परिवार, सामाजिक यथार्थ सन्दर्भय् ग्रिगोर की जुइ । रूपान्तरणं उपन्यासया सम्पूर्ण संसार प्रभावित जुइ ।

ग्रिगोर फिरन्ते विक्रेता (travelling salesman) ख: । वया बौ ऋणय् लाइ । पारिवारिक आर्थिक सुरक्षाया लागि वं परिश्रम याइ । परिवारयात आर्थिक संरक्षण बी । अबु कठोेर स्वभावम्ह । वया मांया नुग: क्यातु । वया केहेँ ग्रेटे मायालु । अचानक ग्रिगोर की जूवनी । व कमे यायेगु ज्याय् वनेफइमखु । परिवारय् आर्थिक संकट वइ । बौ, मां, केहेँपिंसं ज्या यानाहइ । आर्थिक स्थिति थामथुम याइ । ग्रिगोर की जुइन्ह्य: तसकं हे परिश्रमी । वयाके परिवारप्रति दायित्वबोध गाक्कं दु । न्हियान्हिथं मदिक्क ज्या याइ । परिवारयात आर्थिक लिधंसा बी । व कीलय् परिणत जुइ । वया जीवन कुण्ठित जुइ । केहेँ ग्रेटें रूपान्तरित दाजुया हेरविचार याइ । मांया की जूम्ह काय्प्रति सहानुभूति दइ । बौ रूपान्तरित काय्प्रति उलि दयावान जुइमखु । इलय् ब्यलय् निर्मम व्यवहार क्यनी । ग्रिगोरं मनूया स:, भाय् तंकी । मानवीय लोकं व पिने लाइ । मानवीय संवेग वयाके दइ । पूर्णतया शून्य जुइमखु । व की । चीधंगु कलेवर । वया सम्पूर्ण गतिविधि कोथाय् सीमित जुइ । ई वंलिसे परिवारं ग्रिगोरप्रति उपेक्षा यानाहइ । ग्रिगोर केहेँया मिखाय् बोझ जुइ । व प्रति बौया सुदृष्टि दइमखु । परिवारया मिखाय् व ज्याख्यलय् मदुम्ह जुइ । ग्रिगोरयात चीकाछ्वयेगु बिचा: याइ । की ग्रिगोर उपेक्षित जुइ । अन्तय् व सी । छेँय् वइम्ह भ्वातिं नं वयात वायेयंकी । वया अन्तय् परिवारं त:धंगु मुक्ति तायेकी । लय्ताया: परिवार यात्राय् वनी । ग्रिगोरया केहेँया इहिपा यायेगु खँ जुइ । की ग्रिगोरया निरर्थक अन्त जुइ ।

‘रूपान्तरण’ उपन्यासया पात्र, विषय, प्रस्तुति शैली फुक्क असामान्य अस्वाभाविक विसङ्गत खनेदइ । उपन्यासय् अर्थ लुइके सहज जुइमखु । अनेक अर्थ लुयावइ । ‘रूपान्तरण’य् काफ्कायात सात्रं अस्तित्ववादी खंकी । अल्बर्ट क्यामुं विसङ्गतिवादी धाइ । काफ्काया निश्चित दर्शन प्रचार यायेगु मन्तुना मखु । तर उपन्यासय् अस्तित्ववादी दर्शन थ्वइ । ग्रिगोर परिवारया आर्थिक संरक्षणया लागि दैनिक ज्याया शिकार जुइ । वं थ:गु वैयक्तिक स्वतन्त्रता तंकी । वया जीवनचक्र यान्त्रिक जुइ । ज्याय् मालिकया नियन्त्रणय् लाइ । अन्तत: व की जुइ । बेचैनी, पृथकता बोधं (alienation) व ग्रस्त जुइ । परिवारलिसे वया दूरी दइ । थ:त वं याक:चा खंकी । व विसङ्गत स्थितिइ लाइ । रूपान्तरण काफ्काया जीवनप्रतिया विसङ्गति, पृथकता, एकांकी, निर्वैयक्तिकता, परतन्त्रताबोधया प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति जुइ । थ्व हे अभिव्यक्ति थुकी अस्तित्ववाद जुया: पिज्वइ ।

‘रूपान्तरण’यात मनोविश्लेषण मिखां नं स्व: । फ्रायडेन मनोविज्ञानं ‘रूपान्तरण’य् अचेतन मनोस्तरया सुषुप्त, दमित यौनकाम वासनाया सक्रिय सूक्ष्म, परोक्ष भूमिका खंकी । उपन्यासय् ग्रिगोरयात मां व केहेँनं माया या: । बिचा: या । तर वया बौम्ह तंगुलु । कठोर, निर्मम । कीया रूपय् दुम्ह ग्रिगोरयात बौम्हं निष्ठुर व्यवहार याइ । फ्रायडवादीतसें ग्रिगोर व वया मां–बौया दथुइ ‘इडिपस कम्प्लेक्स’ (Oedipal struggle) खंकी । यौन ईष्र्याया कारणं काय् ग्रिगोरयात अबुं निर्मम व्यवहार याइ । ग्रिगोरया केहेँलिसेया निकटता, मायाय् यौनवादीतसें अचेतनस्तरया पारिवारिक यौनवासनाया (incest) प्रवाह खंकी । ग्रिगोरया कोथाय् मय्जुया किपा ब्वयात:गु दइ । की ग्रिगोर व किपाय् घिस्रे जुयाच्वनी । उबलय् वं न्ह्यइपुगु उष्णता अनुभव याइ । किपाय् घिस्रे जुया: की ग्रिगोरं यौन उन्मुक्ति (libidinous liberation) कयाच्वनी । यौनवादी आलोचकतसें धाइ ।

रूपान्तरण प्रतीकवादी उपन्यास ख: । प्रतीकवादी रचनाय् प्रस्तुत वस्तुं अप्रस्तुत चिन्तनया संकेत याइ । क्यनी । प्रस्तुत वस्तु प्रतिनिधिपरक जुइ । गुह्य सोच विचा:या वैकल्पिक वस्तु (replacement) जुया: वइ । ‘रूपान्तरण’य् ग्रिगोर की जुइ । विसंगत, ह्रासोन्मुख मानवीय मूल्य मान्यताया थ्व लिच्व: जुइ । ग्रिगोर पीडित जुइ । म्वा:म्वाकं वं मृत्यु (death in life) सामना याइ । विसंगतिबोध, निराशा, विवादयुक्त जीवनया प्रतीकात्मक प्रस्तुती ‘रूपान्तरण’या की ख:, प्रतीकवादं व्याख्या याइ ।

माक्र्सवादीतसें ‘रूपान्तरण’या आर्थिक विवेचना याइ । ग्रिगोर आर्थिक रूपं विपन्न । वया मालिकया (boss) ल्हातिइ शोषित जुइ । वया जीवन नये–त्वने ज्याय् यान्त्रिक जुइ । माक्र्सवादीतसें खंकी ग्रिगोर सर्वहारावर्गया प्रतिनिधिपात्र ख: । उपन्यासय् समाजया आर्थिक संघर्षया किपा लुइकी ।

जीवनीपरक समालोचनां (biographical criticism) ‘रूपान्तरण’ उपन्यासय् काफ्काया जीवनया किच: खंकी । उपन्यासया पात्रत, परिवेश, दर्शनया स्रोत काफ्काया जीवनी खंकी । च्वमिया जीवनी व ‘रूपान्तरण’या बाखंचु दथुइ समानता लुइकी ।

धात्थेंया जीवनय् काफ्काया बौ कठोर । बौया व्यक्तित्वं काफ्कायात क्वत्यली । ‘बौयात च्व:गु पतिइ’ (A letter to Father) काफ्कां बौया छा:गु स्वभाव न्ह्यथनी । मां व ततां वयात माया या: । काफ्काया थ:गु पारिवारिक स्थिति ‘रूपान्तरण’या ग्रिगोरया परिवारलिसे ज्व:ला: । बौलिसेया असहज स्वापूया कारणं काफ्काया नुगलय् ला:गु कुण्ठा, ग्रण्ठीया प्रतीक रूपान्तरणया की ख: । च्वमिया पारिवारिक पृष्ठभूमिइ ‘रूपान्तरण’या व्याख्या याइपिंसं धाइ ।

काफ्का बिसौंशदीया आरम्भकालया आधुनिक च्वमि ख: । वं जीवनयात प्रचलित दृष्टिकोणं मखंकू । जीवन दुनेया गहन सर्वेक्षण वइगु उपन्यास जुइ । ‘रूपान्तरण’या शैली न्हूगु, प्रयोगात्मक खनेदइ । काफ्कायात मायावी यथार्थवादया (Magical realism) न्ह्यलुवा: धाइ । मायावी यथार्थवाद यथार्थया गहन सूक्ष्म अध्ययन विश्लेषण यायेगु आधुनिक विधि ख: । यथार्थ जीवनय् मायावी (magical) जादुमय सत्य तथ्य अभिन्न अङ्ग जुयाच्वनी । जीवनया यथार्थ थुइकेत इमित थुइकेमाली । अन्यथा यथार्थबोध अपूर्ण जुइ । जीवनयात चा:हुलाच्वनीगु मायावी यथार्थयात फ्यनेमा: । थुइकेमा: । खंकेमा: । ‘रूपान्तरण’य् ग्रिगोर की जुइ । पिनें थ्व अव्यावहारिक खनेदइ । तर थौं फयेमा:गु बहुआयामिक संकटबोधया स्थितिइ मनू कीलय् रूपान्तरण जूगु अनुभूति साधारण, स्वाभाविक मखु धायेफइमखु ।

अनेक अर्थसम्भावनात दुगु काफ्काया ‘रूपान्तरण’ उपन्यासयात अराजकतावादी खंकीपिं दइ । काफ्काया रूपान्तरण उपन्यास निश्चित अर्थय् सीमित मजू । मनू कीलय् रूपान्तरण जूगु खँ । काफ्काया थ्व आलाङ्कारिक (figurative) अभिव्यक्ति जुइ । ‘की’ थन रूपक अलङ्कार(Insect metaphor) जुया: वइ । थुकिं उपन्यास बहुअर्थीय जुइ । उपन्यास उत्तरआधुनिक खनेदइ ।

चेकोस्लोभाकियामा जन्मुभएको फ्रान्ज काफ्का (१८८३–१९२४) जर्मनी भाषी प्रसिद्ध कथाकार र उपन्यासकार हुन । रूपान्तरण’ (Metamorphosis,1913) काफ्काका प्रसिद्ध लघुउपन्यास (novella) हो । मूलपात्र ग्रिगोर साम्साको एक बिहान निन्द्राबाट ब्यूझिन्छ । उ आफूलाइए किरा भईरहेको देख्छ । यहि विसंगत घटनामा उपन्यास अधि बढ्छ । किरा ग्रिगोर मानिसको घेराबाट (human circle) बाहिर पर्न जान्छ । मानिसको संसार, गतिविधिसित ताडा हुन्छ । ग्रिगोर उपन्यासमा किरा भएर नै अन्त हुन्छ । मानिस अचानक किरामा परिणत भएको घटना । यो सामान्य होयन । अतियथार्थ (sur-real) देखिन्छ । ‘रूपान्तरण’ घटना सपनामा (dream) वा कल्पनामा (fantasy) भएको हुनुपर्दछ । अनुमान हुनसक्छ । तर उपन्यासको लोक यथार्थ हुन्छ । सपना, कल्पना होइन । उपन्यासको कच्चा पदार्थ (raw material) यथार्थ हुन । मानवीय हो । उपन्यासकारले यथार्थलाई आफ्नो दृष्टिले हेर्दछ । देख्दछ । ‘रूपान्तरण’ फ्रान्ज काफ्काले आफूले देखेको यथार्थवोधको संकेट हो । उन्ले देखेको यथार्थ प्रस्तुत गर्दछ । यथार्थबोध गहन, सूक्ष्म, दुर्वोध्य हुन्छ । प्रस्तुतिमा सामान्य भाषा, बिम्ब, प्रतीक अपर्याप्त हुन्छ । काफ्काले मायावी (magical) तिलस्मी विधिको सहायता लिन्छ । अचानक मासि किरामा रूपान्तरित हुन्छ । यो तिलस्मी देखापर्दछ । यो काल्पनिक मनोरञ्जन हो । यथार्थनुभूति होइन । कतिले शंका गर्दछ । काफ्काको रूपान्तरणको धरातल यथार्थ हो । जीवन हो । त्यहां भएको मायावी, जादूमय तत्वहरू यथार्थको अदृश्य, सूक्ष्म अस्पष्ट अंशहरू हुन । मायावी, जादूमय तत्वहरूले पाठकहरूलाई यहां गुमराह गर्दैन । जीवनको सूक्ष्म, गहन, यथार्थ हेर्न तिनिहरूले ढोका खोलिदिन्छ । मानिस अचानक किरामा परिणत भएको घटना । काफ्काले रोमान्चित गर्ने लक्ष्यले समय घटना सृजना गर्दैन । आफूले महसूस गरेको जीवनको गहन, अन्तरसत्यलाई बुझ्न यो उचित बाटो हो काफ्काले विश्वास लिन्छ ।

सामान्य व्यवहारमा पनि रूपान्तरणको अनुभूति हुन्छ । ‘म त किरा । कमिला, भुसुना त हो नि’ । हीनताबोध, लुघताभासलाई व्यक्त गर्न आफूलाई कीपतङ्गमा रूपान्तरित गरेर कुराकानी हुने गर्दछ । ‘गधा’, ‘कुकूर’ भनेर गालि दिएर कसैलाई पशुमा रूपान्तरित गर्ने शैली पनि प्रयोग गरिन्छ । कविहरूले आफूलाई चरा चुरुङ्गीमा रूपान्तर गर्ने गर्दछ । चरा चुरुङ्गी भएर कविता लेख्दछ । आफ्ना भावाव्यक्ति गर्दछ । रूपान्तरणकाे (Metamorphosis) आभाष दिन्छ यस्तो अभिव्यक्तिले ।
काफ्काको ‘रूपान्तरण’ उपन्यासमा कायाकल्प भावनात्मक, रागात्मक स्तरमा मात्र होइन भौतिक, शारीरिक स्तरमा पनि हुन्छ । मूल पात्र ग्रिगोर मानसिकतामा मात्र किरा भएको होइन । उन्को अनुभूति आत्मगत होइन । स्वयं परिवार, सामाजिक यथार्थ सन्दर्भमा ग्रिगोर किरा हुन्छ । रूपान्तरणले उपन्यासको सम्पूर्ण संसार प्रभावित हुन्छ ।

ग्रिगोर फिरन्ते विक्रेता (travelling salesman) हुन । उन्का बुवा ऋणमा पर्छ । पारिवारिक आर्थिक सुरक्षाको निमित्त उ परिश्रम गर्दछ । परिवारलाई आर्थिक संरक्षण दिन्छ । बुवा कठोेर स्वभावको । उन्को आमाको मन कमलो । उन्का बहिनी ग्रेटे मायालु । अचानक ग्रिगोर किरा हुनजान्छ । उ कमाउन काममा जानसक्दैन । परिवारमा आर्थिक संकट आउँछ । बुवा, आमा, बहिनीहरूले काम गर्छे । आर्थिक स्थिति थामथुम गर्दछ । ग्रिगोर किरा हुन अधि निकै परिश्रमी । उसित परिवारप्रति दायित्वबोध निक्के छ दिनदिनै उ निरन्तर काम गर्दछ । परिवारलाई आर्थिक अडेस दिन्छ । र किरामा परिणत हुन्छ । उन्को जीवन कुण्ठित हुन्छ । बहिनी ग्रेटेले रूपान्तरित दाजुको हेरविचार गर्दछिन । आमाको किरा भएको छोराप्रति सहानुभूति हुन्छ । बुवा रूपान्तरित छोराप्रति उति दयावान हुन्दैन । समय समयमा निर्मम व्यवहार देखाउँछ । ग्रिगोरले मानिसको आवाज, भाषा हराउँदछ । मानवीय लोकबाट उ बाहिरिन्छ । मानवीय संवेग उन्मा हुन्छ । पूर्णतया शून्य हुन्दैन । व किरा । सानो कलेवर । उन्को सम्पूर्ण गतिविधि कोथामा सीमित हुन्छ । समय वित्दै गएपछि परिवारले ग्रिगोरप्रति उपेक्षा गर्ने शुरुगर्दछ । ग्रिगोर बहिनीके आँखामा बोझ हुन्छ । उ प्रति बुवाको सुदृष्टि हुन्दैन । परिवारको आँखामा उ कामनलागने भईदिन्छ । ग्रिगोरलाई हटाउने बिचार हुन्छ । किरा ग्रिगोर उपेक्षित हुन्छ । अन्तमा उ मर्दछ । घरमा आउने नोकरीले उन्लाई फाल्न लान्छ । उन्को अन्तमा परिवारले ठूलो मुक्ति ठान्दछ । खुशीभएर परिवार यात्रामा जान्छ । ग्रिगोरको बहिनीको बिवाहको कुरा आउँछ । किरा ग्रिगोरको निरर्थक अन्त हुन्छ ।
‘रूपान्तरण’ उपन्यासमा पात्र, विषय, प्रस्तुति शैली सबै असामान्य अस्वाभाविक विसङ्गत देखापर्दछ । उपन्यासमा अर्थ भेट्टाउन सजिलो हुन्दैन । अनेक अर्थ देखापर्दछ । ‘रूपान्तरण’मा काफ्कालाई सात्रले अस्तित्ववादी देख्छ । अल्बर्ट क्यामुले विसङ्गतिवादी भन्छ । काफ्काको निश्चित दर्शन प्रचार गर्ने मनसाय होइन । तर उपन्यासमा अस्तित्ववादी दर्शन देखापर्छ । ग्रिगोर परिवारको आर्थिक संरक्षणको लागि दैनिक कामको शिकार हुन्छ । उन्ले आफ्ना वैयक्तिक स्वतन्त्रता हराउँछ । उन्को जीवनचक्र यान्त्रिक हुन्छ । काम मालिकको नियन्त्रणमा पर्दछ । अन्तत: उ किरा हुन्छ । बेचैनी, पृथकता बोधले (alienation) उनी ग्रस्त हुन्छ । परिवारसित उन्को दूरी हुन्छ । आफूलाई उन्ले एक्लो देख्छ । उ विसङ्गत स्थितिमा पुग्छ । रूपान्तरण काफ्काको जीवनप्रतिको विसङ्गति, पृथकता, एकांकी, निर्वैयक्तिकता, परतन्त्रताबोधको प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हुन्छ । यहि अभिव्यक्ति यस्मा अस्तित्ववाद भएर देखा पर्दछ ।

‘रूपान्तरण’लाई मनोविश्लेषण दृष्टिले पनि हेरिन्छ । फ्रायडेन मनोविज्ञानले ‘रूपान्तरण’मा अचेतन मनोस्तरको सुषुप्त, दमित यौनकाम वासनाको सक्रिय सूक्ष्म, परोक्ष भूमिका देख्छ । उपन्यासमा ग्रिगोरलाई आमा बहिनीले माया गर्दछ । हेर बिचार गर्दछ । तर उन्को बुवा रिसाहा । कठोर, निर्मम । किराको रूपमा रहेका ग्रिगोरलाई बुवाले निष्ठुर व्यवहार गर्दछ । फ्रायडवादीहरूले ग्रिगोर र उस्को आमा बुवा बिच ‘इडिपस कम्प्लेक्स’ (Oedipal struggle) देख्छ । यौन ईच्छाका कारणले छोरा ग्रिगोरलाई बुवाले निर्मम व्यवहार गर्दछ । ग्रिगोरको बहिनीसितको निकटता, मायामा यौनवादीहरूले अचेतनस्तरका पारिवारिक यौनवासनाको (incest) प्रवाह देख्छ । ग्रिगोरको कोथामा केटिहरूको तस्विर झुण्ड्याइ राखेको हुन्छ । किरा ग्रिगोर त्यो तस्वीरमा घिस्रिरहेको हुन्छ । त्यस समयमा पनि उन्ले रमाइलो उष्णता अनुभव गर्दछ । तस्वीरमा घिस्रिरहेको किरा ग्रिगोरले यौन उन्मुक्ति (libidinous liberation) लिइरहन्छ । यौनवादी आलोचकहरूले भन्छन् ।

रूपान्तरण प्रतीकवादी उपन्यास हो । प्रतीकवादी रचनामा प्रस्तुत वस्तुले अप्रस्तुत चिन्तनको संकेत गर्दछ । देखाउँछ । प्रस्तुत वस्तु प्रतिनिधिपरक हुन्छ । गुह्य सोच विचारको वैकल्पिक वस्तु (replacement) भएर आउछ । ‘रूपान्तरण’मा ग्रिगोर किरा हुन्छ । विसंगत, ह्रासोन्मुख मानवीय मूल्य मान्यताको यो परिणाम हुन्छ । ग्रिगोर पीडित हुन्छ । जिउँदै उन्ले मृत्यु (death in life)सामना गर्दछ । विसंगतिबोध, निराशा, विवादयुक्त जीवनयको प्रतीकात्मक प्रस्तुती ‘रूपान्तरण’को किरा हो, प्रतीकवादले व्याख्या गर्दछ ।

माक्र्सवादीतहरूले ‘रूपान्तरण’को आर्थिक विवेचना गर्दछ । ग्रिगोर आर्थिक रूपले विपन्न । उ मालिकको (boss) हातबाट शोषित हुन्छ । उन्को जीवन खाने–पिउने कुरामा यान्त्रिक हुन्छ । माक्र्सवादीहरूले देख्छ ग्रिगोर सर्वहारावर्गका प्रतिनिधिपात्र हुन । उपन्यासमा समाजको आर्थिक संघर्षका तस्वीर भेट्टाउँछ ।
जीवनीपरक समालोचनाले (biographical criticism) ‘रूपान्तरण’ उपन्यासमा काफ्काको जीवनको छाँया देख्छ । उपन्यासको पात्रहरू, परिवेश, दर्शनको स्रोत काफ्काको जीवनी देख्छ । लेखकको जीवनी र ‘रूपान्तरण’को कथाको प्लट बिच समानता भेट्टाउँछ ।

वास्तविक जीवनमा काफ्काको बुवा कठोर । बुवाको व्यक्तित्वले काफ्कालाई दवाउँछ । ‘बुवालाई लेखेको पत्र’ (A letter to Father)मा काफ्काले बुवाको कठोर स्वभाव प्रस्तुत गर्दछ । आमा र दिदिले उन्लाई माया गर्दछ । काफ्काको आफ्नो पारिवारिक स्थिति ‘रूपान्तरण’को ग्रिगोरको परिवारसित समान रहेको छ । बुवासितको असहज सम्वन्धक कारणले काफ्काको मनमा परेको कुण्ठा, ग्रण्ठीको प्रतीक रूपान्तरणको किरा हो । लेखकको पारिवारिक पृष्ठभूमिमा ‘रूपान्तरण’को व्याख्या गर्नेहरू भन्छन् ।

काफ्का बिसौंशदीको आरम्भकालका आधुनिक लेखक हुन । उन्ले जीवनलाई प्रचलित दृष्टिकोणले हेरेन । जीवन भित्रको गहन सर्वेक्षण उन्को उपन्यास भईदिन्छ । ‘रूपान्तरण’को शैली नयाँ, प्रयोगात्मक देखापर्दछ । काफ्कालाई मायावी यथार्थवादको (Magical realism) प्रणेता भन्छन् । मायावी यथार्थवाद यथार्थको गहन सूक्ष्म अध्ययन विश्लेषण गर्ने आधुनिक विधि हो । यथार्थ जीवनमा मायावी (magical) जादुमय सत्य तथ्य अभिन्न अङ्ग भईरहन्छ । जीवनको यथार्थ बुझ्न यिनिहरूलाई बुझ्नु पर्दछ । अन्यथा यथार्थबोध अपूर्ण हुन्छ । जीवनलाई घुमीरहने मायावी यथार्थलाई खोल्नु पर्दछ । बुझ्नु पर्दछ । हेनुपर्दछ । ‘रूपान्तरण’मा ग्रिगोर किरा हुन्छ । बाहिर यो अव्यावहारिक देखापर्दछ । तर आज सहनुपर्ने बहुआयामिक संकटबोधको स्थितिमा मानिस किरामा रूपान्तरण भएको अनुभूति साधारण, स्वाभाविक होइन भन्न सकिन्दैन ।

अनेक अर्थसम्भावनाहरू रहेको काफ्काको ‘रूपान्तरण’ उपन्यासलाई अराजकतावादी देख्नहरूपनि हुन्छ । काफ्काको रूपान्तरण उपन्यास निश्चित अर्थमा सीमित छैन । मानिस किरामा रूपान्तरण भएको कुरा । काफ्काको यो आलाङ्कारिक (figurative) अभिव्यक्ति हुन्छ । ‘किरा’ यहाँ रूपक अलङ्कार (Insect metaphor) भएर आउँछ । यस्मा उपन्यास बहुअर्थीय हुन्छ । उपन्यास उत्तरआधुनिक देखा पर्दछ ।