नेपाः बुद्ध जन्म जूगु देय् जक मखु, विश्वय् बुद्ध धर्मय् अनेक विचलन वःगु इलय् म्वाकातयेत महत्वपूर्ण योगदान याःगु देय् नं खः । छगू इलय् बुद्ध धर्म हे लोप प्राय जुइत्यंगु इलय् बौद्ध दर्शनया अनेक महत्वपूर्ण ग्रन्थया संरक्षण यानाः ल्यंका तःगु खः । बुद्ध धर्म विश्वय् हाकनं प्रतिस्थापन यायेत झीगु देशं महत्वपूर्ण योगदान ब्यूगु दु । संसारय् लोप प्राय जुइधुंकूगु अनेक बौद्ध ग्रन्थ दुर्लभ जुइधुंकूगु अवस्थाय् नेपाःया बौद्धतय्सं संरक्षण यानातःगु दु । बुद्धकालीन प्रचलन व संस्कार विश्वय् लोप जुइधुंकूगु दुसां नेपालय् आः तक नं चलन चल्ति न्ह्यानाच्वंगु दु ।
मुलुकय् मल्ल शासन लिपा वःपिं शाहकालीन जुजुतय्सं बुद्धधर्मप्रति अनास्था ब्वलंकल । राष्ट्रं हिन्दू धर्मया जक संरक्षण यानाः बौद्ध सम्पदा नष्ट यायेगु, बौद्ध अनुयायीतय्त राज्यं हे दमन यायेगु नीति नालाकाल । देशय् दुगु अनेकौं बौद्ध सम्पदा संरक्षणया अभावं धमाधम भग्नावेशय् हिला वन । बौद्ध सम्पदाया सरकारीकरण यानाः उकियात विहार धर्म अःखः छ्यल । राणाकालीन इलय् बौद्ध भिक्षुतय्त देश निकाला यात । थ्व राज्यं बौद्धधर्मप्रति याःगु चरम दुव्र्यबहार इतिहासं कनाच्वंगु दु ।
बौद्ध सभ्यतां जायाच्वंगु नेपाल मण्डल स्वनिगः दुने बौद्ध सम्पदाया रक्षा जुइमफुगु अनेकौं उदाहरण दु । राणासरकारं बौद्धतय्गु बहाः बहीया सम्पदा व जग्गा इमि गुरूपुरोहिततय्त दान दक्षिणा ब्यूगु खँ आः नं थुमिसं निजि सम्पत्तिकथं भोगचलन यानाच्वंगु दु । बौद्ध धर्मया संरक्षणया निंतिं जनतां थःपिनिगु सम्पत्ति धर्म आयस्था तयातःगु येँ, यल व ख्वपया आपालं चकं ख्यः, जग्गा सरकार व सैनिकतय्सं जर्बजस्ति नियन्त्रणय् तयातःगु दु ।
राज्यं बौद्ध सम्पदा संरक्षण यायेगु ज्या मयाः धयागु खँया अनेक दृष्टान्त दु । नब्बे सालया तःभुखाय् लिपा मेमेगु संरचना दयेकेत बौद्ध सम्पदा राज्यं हे न्हंकाछ्वःगु दु । राणा सरकारं न्हू सतकया अशोक विहार लं तब्या यायेगु नामय् न्हंका छ्वल । हनुमानध्वाका लागा जःखः विहार न्हंकाः अन राणातय्सं दरवार दयेकल । थुजोकथं हे बौद्ध सम्पदा निजि सम्पत्तिकथं छ्यलेत जर्वजस्ती हे पहुँचवाला मनूतय्सं दुस्साहस यात । तर थुजोगु फुक्क हे थासय् आः नं बौद्ध सम्पदाया अवशेष ल्यनाच्वंगु दु । छगू इलय् थुपिं फुक्क बौद्ध सभ्यता व संस्कृतिया धरोहर खः प्रमाण बियाच्वंगु दु ।
शाहकालीन इलय् नेपाःया न्हापांम्ह प्रधानमन्त्री भीमसेन थापां धरहरा दयेकेगुया नापनापं अन जःखःया बहाः बहीत नं थःगु निजि प्रयोगया निंतिं सरकारीकरण यात । येँ देय्या मू वस्ति दुने लगं त्वाःया मल्लकालीन बौद्ध सम्पदा न्हंकाः अन भीमसेन थापाया किजां महल व सलगः दयेकल । थ्व खँया अनेक प्रमाण आः नं अन ल्यनाच्वंगु शिलापत्र, बौद्ध देगः चिभालं स्पष्ट यानाच्वंगु दु । लिपा सरकारं थ्व थासय् शिलखाना दयेकाः सैनिक पाः तयेगु यात । लिपा थ्व थाय् जीर्ण जुयावंगु भुखाचं स्यंकेवं वाय्त्यः फ्वाय् त्यः जुयाच्वंगु थाय्यात येँ महानगरपालिकापाखें सफा यानाः अन खुल्ला पार्क दयेकेगु ग्वसाः जुयाच्वंगु चर्चा ब्यापक दु । तर व बौद्ध सम्पदायात थुकिया शुरुकालिन अवस्थाय् हे संरक्षण जुइमाःगु खँय् सम्पदाप्रेमीतय्गु सः छसः जुयाच्वंगु दु ।
मुलुक गणतन्त्र व धर्म निरपेक्ष जुइधुंकाः स्थानीय सरकार येँ महानगरपालिकाया थुगु कुतः च्वछाये बहः जू । उकथं हे थुगु थाय्या ऐतिहाकिता ल्यंकेकथं मल्लाकालीन बौद्ध विहारया स्वरूपय् पुनर्निमार्ण जुइमाःगु खँय् नं अतिसयोक्ति मदु ।
जुजु प्रताप मल्लया पालंनिसें हे दयाच्वंगु थ्व विहार कीर्तिपुण्य महाविहार लगं बहाःया कचा बहाः खः । लगं त्वाः बौद्धधर्मया महत्वपूर्ण विकास केन्द्र जुयाच्वंगु थन कीर्तिपुण्य महाविहारया न्यागुलिं मयाक कचा विहार दयाच्वंगु खँ पुष्टि याइ । लगं बहाःनाप स्वानाच्वंगु विहारमध्येया थुगु विहारय् जुजु प्रताप मल्लया काय् नृपेन्द्र मल्ल व चक्रवतीन्द्र मल्ल ईया शिलालेख अझं दनी । ऐतिहासिक विहारया भग्नावशेषकथं चैत्य, मूर्ति व विहारया भगवनाशेषया शिलापत्र असुरक्षित रूपय् ल्यनाच्वंगु दु ।
येँ महानगरपालिकां अन खुल्ला पार्क दयेकेगु ग्वसाःकथं उगु थाय्या इतिहास व सांस्कृतिक सम्पदा सुरक्षित यानाः दयेकेमाःगु आवश्यक दु । उगु थासय् विहार वास्तुकलाकथंया न्हापाया स्वरूपय् निर्माण यानाः बौद्ध सम्पदा सुरक्षण यायेगु आवश्यक जुइ । बौद्ध विहारयात नं खुल्लारूपं दयेकाः पार्कया स्वरूप बियाः बौद्ध सम्पदाया संरक्षण यायेगु खँय् ध्यान वनेमाः । लगं त्वाः सम्पदाया धनी जुयाच्वंगु खँय् सकल येँ निवासीतय्सं गर्व यायेफयेकेमाः ।
