मुलुकय् संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रया स्थापना जुल धयागु मान्यतां नेपाःयात गणतन्त्र नेपाल धकाः बय्बय् यानाजूगु खः । मुलुकय् वास्तविकरुपं नेपाःया लोकतान्त्रिक संविधान मात्र भ्रम खः धयागु मान्यता नकतिनि हे यलय् जूगु बुंगद्यः रथ सालेगु घटनां क्यंगु दु । केन्द्रीय सरकारया नामं जूगु पुलिस दमन, घरपकड व छम्ह सरकारी कर्मचारी प्रमुख जिल्ला अधिकारीया स्वेच्छाचारीया गतिविधीं स्पष्ट याना ब्यूगु दु । नेपाःया संविधानं स्वंगू तहया सरकार निर्माण जुइ धकाः धाःसां थ्व मात्र आम जनतायात भ्रमय् लाकेगु, सार्वभौम अधिकार सम्पन्न जनतायात आः नं केन्द्रकृत शासन व्यवस्थां नियन्त्रण यानाच्वंगु खँ आः जुयाच्वंगु गतिविधिं स्पष्ट यानाच्वंगु दु । आदिवासी जनजातितय्सं थःपिनिगु संस्कृति सम्पदाय् तकं हक कायेम यायेमफूगु व मुलुकय् एक नश्लीय शासन व प्रशासन न्ह्यानाच्वंगु खँ उलाब्यूगु दु ।
यलया बुंगद्यः जात्राय् अन्तिम इलय् रथ सालेगु घटना गुगुकथं पुलिस दमनया शिकार जूवन, उकियात दुवालेमाःगु आवश्यकता दु । यलया बुंगद्यः जात्रा समस्त नेपाःमितय्गु धार्मिक आस्थाया केन्द्र खः । बौद्ध व हिन्दूतय्सं थःथःपिनिगु धार्मिक आस्थाकथं बुंगम् लोकेश्वरया जात्रायात नालाच्वंगु दु । तर जनआस्थाया थुगु मान्यतायात केन्द्र सरकारं गवलें हे महत्व बियाच्वंगु मदु ।
बुंगद्यः जात्रा दँय्दसँ हनेगु जात्रा खः । थुगु जात्रा छन्हु जक मखसे विधि व प्रकृया लिधंसाय् तन्हुयंकं न्ह्याइगु जात्रा खः । हरेक दँय् बुंगद्यःया न्हवंनिसें विधि न्ह्याकाः अनेक बिधि विधान पूवंकाः अन्तिम दिं ज्यावलाख्यलय् भोटोजात्रा यानाः क्वचायेकीगु खः । थुगु दँया बुंगद्यः जात्राया चक्र शुरु इलंनिसें हे विश्वब्यापीरुपं सक्रमित जूगु कोरोना भाइरसया महामारी ई दुने न्ह्याःगु खः । देय् दुनेया आपालं जात्रा, पर्व, नखः थ्व हे कोरोना भाइरसया कारणं स्थगन जुल । गुलिखे जात्रा पर्व स्वस्फुर्तरुपं हनेगु मयात । स्थानीय प्रशासन व स्थानीय सरकारया इनापय् गुलिखे नखः माःकथंया पुजा याना थुकियात पूर्णता बिल । तर बुंगद्यःया रथजात्राय् थुजोगु स्थिति शुरुइलंनिसें हे खनेमन्त । बुंगद्यःया न्हवं निसें बुंगद्यःया रथ दयेकेगु ज्या तकं स्थानीय प्रशासनया स्वीकृतिं जुल, रथ दयेकेगु ज्याय् सरकारी बजेट तकं निकासा जुल । तर उकथं तयार जूगु रथ जात्राया परम्पराकथं सालेत स्थानीय प्रशासनं स्वीकृति मबिल । थुलि घटनाया दुने रथ निर्माणया निंतिं बजेट उपलब्ध याःम्ह गुथि संस्थान, बुंगद्यः जात्रा व्यवस्थापन समितिया कार्यसमिति, स्थानीय सरकारया नेतृत्व यानाच्वंपिं जनप्रतिनिधि वा तारन्तार रथ सालेगु साइत पिथना नं ताः लाये मफुपिं ज्योतिषि वा बुंगद्यः रथय् विज्याकाः वायेत्यः फ्वायेत्य यानातःगु स्वयेमफयाः थ्व रथ जात्रा क्वचायेकेमाल धकाः सः तःपिं भक्तजन मध्ये दोषि सु खः ? विश्लेषण जुइमाः । थ्व सम्पूर्ण घटना वेवास्ता यानाः स्वयाच्वंम्ह स्थानीय प्रशासनं लिपा वनाः थःपिन्सं जारियानातःगु ‘निषेध-आज्ञा’ उल्लंघन जुल धयागु त्वहलय् जूगु हिंसात्मक पुलिस दमनयात सहजकथं कायेफइगु स्थिति मदु । थुकि दुने दुबिनाच्वंगु ‘नियत’यात नं थुइकेमाः ।
बुंगद्यः जात्राया थुगु प्रकरणं अनेक न्ह्यसःत थनाब्यूगु दु । स्थानीय संस्कृति व परम्परायात राज्यं स्वयेगु दृष्टिकोण व जात्रा पर्व संस्कृतिया नामय् थुकिया अनुयायीतय्सं यानाच्वंगु गतिविधी । सु नं स्वाभिमानी जनतां थःपिनिगु संस्कृति सम्पदाय् जुयाच्वंगु बेवास्ता, अतिक्रमण व हैकमयात तुलुतुलु स्वया जक च्वने फइमखु । बुंगद्यः जात्राया समापनयात कयाः स्थानीय मनूतसं शुरुइलंनिसें हे सः तयावयाच्वंगु खः । पुलिस दमनया थ्व घटना जूगु इलय् नं बुंगःद्यःया रथ सालेमाल धयागु सः तयाः न्हापां भक्तजनतय्सं शान्तिपूर्वक थःपिनिगु छातिइ भ्वँ तिकाः प्रदर्शन याःगु खः । उगु प्रर्दशनय् ५दँया मचांनिसें जंकु पुलेधुंकूपिं ज्याथपिं भक्तजनतय्गु ब्वति दुगु खः । तर थ्व विरोधयात स्थानीय प्रशासन, अन उपस्थित सुरक्षाकर्मीतय्सं तुलुतुलु जक प्रतिक्रियाबिहीन जुयाः स्वयाच्वन । जनताया आक्रोसयात थुइके मफुत ।
स्थानीय प्रशासन, स्थानीय सरकार व थी थी जातीय संघसंस्थातय्सं थ्व घटनाप्रति जिम्मेवारी विमुख जुइत अनेक बहाना याःगु खनेदु । बुंगःद्यःया रथ सालेगु घटनायात कयाः सामाजिक संजालया माध्यमं सुथंनिसें हे थी थी खवर पिदनाच्वंगु खः । गुलिखे मनूतय्सं थ्व हे माध्यमं अन जुयाच्वंगु घटनाबारे जानकारी कायेत ताःलाःगु खः । बुंगद्यः सालेगु विषय पत्रकार, स्थानीय मनूतय्गु उपस्थितिं भब्यतब्य खः धायेफइगु स्थिति मदु । उकिं यलया स्थानीय सरकार व झिंच्याःगु जाति खलःतय्सं बुँगः द्यः सालेगु घटना प्रति थःपिं अनभिज्ञ धकाः पिथंगु ‘वक्तब्य’ फय्गं खः धयागु प्रमाणित जुइ । जात्रा व्यवस्थापन समितिं जात्रा यायेगु सरकारी ‘उजं’ वयेधुंकाः जक थःपिनिगु जिम्मेवारी शुरु जुइ धयागु मानसिकता व यल स्थानीय सरकार यल महानगरपालिकाया विज्ञप्तीइ ‘बुंगद्यःया रथ दयेकेगु व सालेगु ज्याय् यल महानगरपालिकाया भूमिका मदु’ धयागु खँ ‘अबु दालाय् मदु’ धाये थें जक खः । यलया १८गू जातीय खलःया मंकाः वक्तब्य् ‘विवादस्पद’ खँग्वः दुथ्यानाच्वंगु खँयात कयाः उगु विज्ञप्ती स्थानीय प्रशासन कार्यालय दुने तयार जूगु, उगु वक्तब्यया तयारी नियोजित जूगु लिसें वक्तब्य खस भाषां जूगुलिं उकि नेवाः भावना दुथ्याकेमफूगु यल ज्यापु समाजया नायःया स्वीकारोक्तिं थ्व प्रसंगय् महत्वपूर्ण जू ।
बुंगद्यः जात्राया प्रकरणं आदिवासी नेवाःतय्गु हैसियत व मानसिकतयात नं उलाब्यूगु दु । पुलिस दमन लिपा जूगु पुलिस प्रतिक्रियां थ्व घटना स्थानीय मनूतय्गु संलग्नताय् जूगु मखसे पिनेंवःपिं मनूतय्सं याःगु खः धयागु विचाः पिदन । थुकिं जात्रा नाप स्वापू दुपिं मनूतय्त हे पुलिस प्रशासनं विभाजन यायेत स्वःगु खनेदत । तर वास्तविकता स्वल धाःसा पुलिस प्रशासनं ज्वना कुनातःपिं सकलें सम्बन्धीत मनूत ‘स्थानीय भक्तजन’ हे जुयाच्वंगु स्पष्ट दु ।
स्थानीय प्रशासन पुलिसं ज्वना सास्नाबिया कुनातःपिं सकसितं आः नं हिरासतं मुक्त याःगु मदुनी । इमित त्वःतेमाःगु मागयाना येँ, यल, किपू, सक्वय् तकं विरोध ज्याझ्वः जुयाच्वंगु दु । स्थानीय सरकारया प्रमुखया ल्हाःचिं दुगु प्रेश वक्तब्यया नामय् ‘बिन्तिपत्र’, १८ गू जातीय खलःपुचःतय्गु मंकाः वक्तब्य, गृहमन्त्री नाप खँ ल्हानाः ज्वनातःपिन्त त्वतेगु आदि खँ आः सांस्कृतिक मुक्तिया खँय् पत्याः याये फइमखु । सकल नेपाःमि, आदिवासी जनजाति राष्ट्रया सम्पदा जात्रा पर्वया थुवाः खः । थुगु प्रकरणय् छगू महत्वपूर्ण न्ह्यसः सकसियागु नुगलय् थानाच्वंगु दु – जात्रा व्यवस्थित यायेमाल धकाः हालाजूपिन्त पुलिसं दमन यानाः हिरासतय् तयातःगु खँ सिइक सिइकं नं इमित विनाशर्तय् रिहाइया माग मयासें, इपिं हिरासतं मुक्त मजुइकं हे बाजं थाना, पुजा यानाः संस्कृति म्वाकेगु नामय् जात्रा क्वचायेकेत आत्तुर पुचलं आः वक्तब्य पिथनाः इमिगु मुक्तिया माग यायेगु धयागु ‘ग्वजंया ख्वबि’ बाहेक मेता छु खः ? पुलिसं प्रेसया ज्याकेट फिना अप्पां कयेकल धकाः छम्ह मनूयात हिरासतय् काल, तर अन हे पुलिसया वसः पुनाः जनतायात अप्पांकयेका च्वंपिन्त कारवाही यायेमाः धयागु सःतकं तयेमफूगु अवस्थाय् थ्व नेवाः एकता व मानसिकता ब्वथलेत सकृय जुयाच्वंपिनिगु हुल जक खः धायेगु खँय् छु अतियोक्ति जुइ थें ?
येँय् सरकारी दमनया विरुद्ध जूगु येँया – इन्द्रजात्राया विरोध लिपा जूगु सहमति वा यलया बुंगद्यः जात्राया इलय् जूगु सहमतिं नेवाः संस्कृतिया संरक्षणया हक प्राप्त मजुइगु खँय् यकिन जुइमाः । सहमति आन्दोलन याःपिनिगु दथुइ जुइमाः न कि सरकारनापं न्ह्यः ल्यू जुइपिं कार्यकर्तात नाप । आन्दोलनय् कुहाँवःपिं अभियन्ता आः नं हिरासत दुने अले इमिगु रिहाइया निंतिं वक्तब्यबाजी किसिया न्हाय्पनय् पत्ति हालेथें जक खः । गुथि संस्थानया खारेजीया माग येँया इलय् जूगु आन्दोलनय् हे पिदंगु खः, थुकियात सरकार लिक्कलाःपिं कार्यकर्तातय्सं पना बिल, इमिसं हे सहमति यात । गुथि संस्थान झन बल्लाना वल, गुथि ऐनया लिधंसा कयाः सम्पूर्ण आदिवासी जनजातितय्गु संस्कृति व सम्पदा हे न्हंकेगु कुतः आः नं जारी हे तिनि । आःया आन्दोलन स्थानीय प्रशासन ऐनयात कयाः जुइमाः, थ्व संघीय गणतन्त्र राज्यया विपरित खः । मुलुकया प्रान्तीय सरकार, स्थानीय सरकारया जनप्रतिनिधिया मूल्य मान्यता व अधिकारयात हे पंगु याना बिइगु संभावनापाखें सचेत जुइमाः ।
