होमरया ‘ईलियड’ व ‘ओदेसी’, अले वाल्मीकिया ‘रामायण’ व व्यासया ‘महाभारत’ यात विकसनशील महाकाव्य धाइ । कारण थ्व महाकाव्य निश्चित च्वमिं खास छगू हे इलय् च्वःगु महाकाव्य मखु । खःतु थ्व महाकाव्य लिसे च्वमिपिनि नां न्ह्यथनेगु ज्या जू । तर धाइ सहि अर्थय् थुकिया च्वमित मदु, च्वमि नालातःपिं फुक्कं इलय् ब्यलय् मुना स्वानातःगु लोक आख्यान उपाख्यानतय् वृहत् संयुक्त रूपमा संयोजक, संकलनकर्ता व सम्पादक जक खः ।महाकाव्य छगू पुलांगु विधा खः । पूर्वीय व पश्चिमी निगुलिं साहित्यय् प्राचीन इलं निसें हे महाकाव्य दुगु दसि दु । रामायण, महाभारत पूर्वीय साहित्यया अतिकं पुलांगु महाकाव्य खः । अथे हे होमरया इलियड नं उतिकं हे पुलांगु प्राचीन ग्रीक महाकाव्य खः ।
महाकाव्य रचनाया दृष्टिकोणं निथी खनेदु । छथीयात विकसित महाकाव्य (Epic of Growth) व मेगुयात कलात्मक महाकाव्य (Epic of Art) धाइ । महाकाव्यया शुरुआत लिखित रूपय् जूगु मखु । मौखिक (oral) विधि हे प्राचीन महाकाव्यं नालाकाःगु खनेदु । महाकाव्य लिखित रूपय् च्वयेगु चलन लिपा तिनि विकास जूगु खः । पश्चिमी व पूर्वीय साहित्यय् प्राचीन महाकाव्यया प्रचार प्रसार मौखिक विधिं हे जूगु खः । थुजाःगु प्राचीन महाकाव्ययात परम्परागत (Traditional Epic) महाकाव्य नं धाइ । चलन चल्ती दयाच्वंगु लोक म्ये व लोक बाखंया हे आधारय् थुजाःगु महाकाव्य तयार जुइ । प्राचीन महाकाव्यया स्वापू उकिं लोक म्ये व बाखं लिसे गाक्क सतिनाच्वनी । महाकाव्यं नाला काइगु लोक गाथा विशेष कथं वीर पुरुष पात्रय् केन्द्रित जुयाच्वनी । परम्परागत महाकाव्ययात विकसित महाकाव्य नं धाइ । कारण परम्परागत महाकाव्य खास सुं छम्हेस्यां खास छगू इलय् च्वःगु कृति रचना जुइमखु । ‘सुगत सौरभ’ महाकाव्य कवि चित्तधर हृदयं वि.सं. १९९७ सालया जेल जीवनय् च्वःगु रचना खः । थ्व महाकाव्यया खास निश्चित च्वमि दु, अले च्वःगु ई नं दु । तर विकसित महाकाव्य छगू निश्चित इलय् च्वःगु रचना मजूसे सलंसःदँ बिकाः च्वयातःगु कृति रचना जुयाच्वनी । अथे हे विकसित महाकाव्यया रचनाकार नं सुं छम्ह खास रचनाकार मजूसे अनेक रचनाकारत जुयाच्वनी । थीथी इलय् थीथी रचनाकारतसें बाखंयात अनेक मोड बिया सात्तुमत्तु साला विकसित महाकाव्ययात न्ह्याका यंकाच्वनी । ‘महाभारत’ यात विकसित महाकाव्य कथं नालातःगु दु । थ्वया रचना सुं छम्ह महाकविं याःगु मखुसे अनेक रचनाकारतय् कुतलं थ्व महाकाव्यया निर्माण जूगु धाइ । छकलं रचना जूगु मखंसे सलंसःदँ बिका अनेक च्वमितय्सं तत्तुमतु तना निर्माण जूगु महाकाव्ययात हे विकसित महाकाव्य धाइ ।
थौंकन्हे थुुजाःगु प्रयोग उपन्यास रचनाय् नं याःगु खनेदु । छम्हसिनं छुं परिच्छेद च्वइ, अले मेम्ह उपन्यासकारं हानं उकी थःगु हे पहलं परिच्छेद तनी । थुकी नं हानं मेम्ह उपन्यासकारं थःगु कथं मोड बी । थुज्याःगु उपन्यास सुं छम्ह व्यक्तिया सिर्जना मजूसे संयुक्त वा सामूहिक (Collective) रचनाकारतय् सिर्जना जुइ । तर थौंकन्हेया विकसित उपन्यासय् धाःसा च्वमितय् नां न्ह्यथनातइ । प्राचीन विकसित महाकाव्यय् बाखं तत्तुमतु तना महाकाव्ययात न्ह्याकूपिनि नां उल्लेख जुइमखु । इमिगु नां अनभिज्ञ हे जुयाच्वनी । ‘महाभारत’ महाकाव्यया खास च्वमि व्यास मखु, व्यास ला महाकाव्ययात न्ह्यब्वःम्ह जक धाइ । प्राचीन महाकाव्य व प्रचलित लोक बाखनय् लिधना च्वनीगु थ्वया स्वरूप मौखिक जुइगु अले थ्वया रचनाकारत नं अज्ञात जुइगुलिं थ्वयात लोक महाकाव्य (Folk Epic) नं धायेगु याः । थ्व अर्थय् विकसित महाकाव्य सरल व स्वतःस्फुर्त जुयाच्वनी ।
तर कलात्मक महाकाव्य नामं हे कलात्मक जुइ । खःतुं कलात्मक महाकाव्यं नं पुलांगु लोक गाथाया अनुकरण यायेफु । तर थुज्याःगु अनुकरण सामान्य जक मजूसे कलात्मक व श्रृङ्गारिक जुयाच्वनी । कलात्मक महाकाव्यया रचनाकार निश्चित सुं व्यक्ति जुयाच्वनी । छम्ह निश्चित रचनाकारया ल्हाती हे व महाकाव्यं पूर्णता प्राप्त याइ । थ्वयात लोक महाकाव्य वा प्राचीन महाकाव्य मधासे साहित्यिक महाकाव्य (Literary Epic) धाइ, कारण थन छम्ह महाकविं थःगु प्रतिभा छ्यलाः थ्वयात फयां फत्तले कलात्मक यायेत स्वयाच्वनी । ‘सुगत सौरभ’, ‘अर्हतनन्द’ महाकाव्य कलात्मक (Epic of Art) महाकाव्य खः । कलात्मक महाकाव्य धायेवं व महाकाव्यय् भव्य कलात्कता दइ हे धयागु खँ मखु । अय्नं थ्व अर्थय् छम्ह निश्चित कविं च्वयागु महाकाव्यया उद्देश्य कलात्मक व साहित्यिक जुयाच्वनी । थुज्याःगु कलात्मक महाकाव्य (Epic of Art) लोक महाकाव्य थें सहज व स्वतःस्फूर्त मजुइफु । कारण कलात्मक महाकाव्यया च्वमिं थःगु महाकाव्ययात कलात्मक व साहित्यिक स्वरूप बित भव्य(grand) व विद्वतापूर्ण (learned) शैली नं छ्यलेफु । अंग्रेजि भाषाया महाकवि मिलटनया ‘पाराडाइस लष्ट’ (Paradise Lost) नं थ्व हे कलात्मक महाकाव्यया सन्दर्भय् लुमंकेफु । लोक साहित्यया पद्धतिं पिहां वयाः विशुद्ध साहित्य व साहित्यकारया भूमिका स्पष्ट जुया वःलिसे साहित्यिक वा कलात्मक महाकाव्यया विकास जुजुं वल । सिद्धिदास व भानुभक्त निम्हसिनं ‘रामायण’ विषय महाकाव्य च्वल । इमिगु रामायण कलात्मक महाकाव्य (Epic of Art) खः, कारण इमिगु ‘रामायण’ महाकाव्य रचना प्रतिभाया उपज खः । खःतु बाखंया आधार ‘रामायण’ इमिगु सिर्जना मखु । बाखं ला प्राचीन इलं निसें प्रयोगय् वयाच्वंगु बाखं (Legend) खः । कलात्मक महाकाव्य च्वइपिंसं नं थःगु महाकाव्यय् प्राचीन लोक बाखं त्यासा कया छ्यलेगु याः । ‘राम’ चरित्र नायकया बाखनय् गुलिखे ‘रामायण’ रचना जुइधुंकल । अथे हे ‘महाभारत’ या बाखंयात आधार बाखंकथं छ्यला नं यक्व साहित्यिक महाकाव्य सिर्जना जुइधुंकल । तर पुलांगु लोक गाथा वा बाखं (Legend) छ्यलेवं हे गुगु नं महाकाव्य स्वतः प्राचीन महाकाव्य जुइ धयागु खँ मखु । बाखंया खँ मखु, बाखंयात छ्यलीबलय् गुगु कवि प्रतिभा छम्ह महाकविं छ्यली, व महाकाव्ययात कलात्मक वा साहित्यिक महाकाव्य धाइ ।
महाकाव्यय् शास्त्रीयताया विकास
महाकाव्यया इतिहास तसकं हे पुलां । पूर्व गोलाद्र्धय् जक मखु पश्चिमय् नं महाकाव्यया उतिकं हे पुलांगु इतिहास दु । पूर्वय् दक्कले पुलांगु महाकाव्य खः ‘रामायण’ व ‘महाभारत’ । थ्व ई.पूर्व ५०० दँ न्ह्यःया महाकाव्य खः । अथे हे पश्चिमय् महाकवि होमर रचित ‘इलियड’ (Iliad) व ‘ओदेसी’ (Odyssey) यात दक्कले पुलांगु महाकाव्य नालातःगु दु । होमर (Homer) (ई.पू. नवौं दशौं शताब्दी बिचय्) यात पश्चिमी संसारया आदि–महाकवि धाःसा वाल्मीकि रामायणया च्वमि वाल्मीकियात (ई. पू. ५०० न्ह्यः ) पूर्वया प्रथम महाकवि धाइ । व्यासया महाभारत (ई. पू. ५०० न्ह्यः) गाक्क पुलां खया नं ‘वाल्मीकि रामायण’ स्वया लिपा तिनि सिर्जन जूगु खः । खःतु ‘रामायण’, ‘महाभारत’ या रचना ईयात कया मत मतान्तर मजूगु मखु । अय्नं आः तकया निष्कर्ष कथं ‘महाभारत’ स्वयाः ‘रामायण’ यात हे पुलां नालाः वःगु दु ।
थन थाय् लाक्क विकसनशील महाकाव्य (Epic of growth ) व कलात्मक महाकाव्य ( Epic of Art) बारे छुं खँ न्ह्यथनेगु प्रासांगिक जुइ । होमरया ‘ईलियड’ व ‘ओदेसी’, अले वाल्मीकिया ‘रामायण’ व व्यासया ‘महाभारत’ यात विकसनशील महाकाव्य धाइ । कारण थ्व महाकाव्य निश्चित च्वमिं खास छगू हे इलय् च्वःगु महाकाव्य मखु । खःतु थ्व महाकाव्य लिसे च्वमिपिनि नां न्ह्यथनेगु ज्या जू । तर धाइ सहि अर्थय् थुकिया च्वमित मदु, च्वमि नालातःपिं फुक्कं इलय् ब्यलय् मुना स्वानातःगु लोक आख्यान उपाख्यानतय् वृहत् संयुक्त रूपमा संयोजक, संकलनकर्ता व सम्पादक जक खः । थ्व हे कारणं पश्चिमया होमर, पूर्वया वाल्मीकि, व्यासं च्वःगु महाकाव्ययात कलात्मक व साहित्यिक महाकाव्य मधासे आदिम (Primitive) व लोक महाकाव्य (Folk Epic) धाइ । लोक महाकाव्य (Popular Epic) या रचनाकारं चिचाय् दनाच्वंगु लोक गाथा स्वानाबिइ । मौखिक कथं न्ह्यानाच्वंगु विभिन्न लोक वीर गाथायात ह्वना ह्वना सृजना याइगुलिं हे विकसनशीन महाकाव्ययात लोक महाकाव्य (Folk Epic) धाःवंगु खः ।
संस्कृत महाकाव्यया इतिहासय् वाल्मीकि व व्यासया लिपा महाकवि अश्वघोष व कालिदास खनेदत । अश्वघोषं ‘बुद्धचरित’ व ‘सुन्दरानन्द’ महाकाव्य अले कालिदासं ‘कुमारसम्भव’ व ‘रघुवंश’ महाकाव्य च्वल । तर थ्व महाकाव्य विकसनशील मखु । ललित महाकाव्य (Epic of Art) खः । कालिदास अश्वघोषपिसं थम्हं थःगु प्रतिभा व सिर्जनशीलता छ्यलाच्वःगुलिं थ्व ललित महाकाव्य (Epic of Art) जूवंगु खः । खःतु वय्कःपिन्त पूर्ववर्ति महाकविपिं वाल्मीकि, व्यासपिनि प्रभाव गाक्कं लाःगु दु । तर वय्कःपिनि रचना प्रक्रिया पूर्ववर्ति महाकविपिनि स्वयाः पाः ।
पश्चिमय् ग्रीक कवि होमरया लिपा महाकवि भर्जिल लुल । भर्जिल इटालिया आदिकवि खः । वं ‘एनिड’ (Aeneid) नांया महाकाव्य च्वल, गुगु इटलिया दकले न्हापांया महाकाव्य खः । भर्जिलया एनिड नं ललित महाकाव्य हे खः । थ्व वय्कलं थम्हं हे च्वःगु खः । तर भर्जिलं नं थःगु महाकाव्य च्वयेगु ज्याखँय् थः पूर्वज महाकवि होमर पाखें गाक्कं प्रेरणा काल । थुकिं प्रष्ट जुइ आदि महाकाव्य कथं लूगु विकसनशील महाकाव्यं लिपाया ललित महाकाव्यकारतय्त गाक्कं प्रभाव लाकूगु दु । विकसनशील महाकाव्ययात उपजीव्य महाकाव्य नं धायेगु याः ।
थांै महाकाव्यय् छु छु लक्षण, विशेषता दइ धयागु खँ दुगु यक्व लक्षण ग्रन्थ लुइकेफू । तर ग्रीक महाकवि होमर, संस्कृतया महाकविपिं वाल्मीकि व व्यास अझ कालिदास व अश्वघोषया इलय् वया तक नं महाकाव्यया लक्षण छु छु खः, महाकाव्य गथे जुइमाः धयागु खँय् चिन्तन मनन बा सैद्धान्तिक चर्चा मजूनी । थुमिसं महाकाव्यया रचना स्वतन्त्र व नैसर्गिककथं याःगु खनेदु । गुगुं निश्चित काव्यशास्त्रया लिधंसा काःगु खने मदु ।
पश्चिमय् महाकाव्यया लक्षण, विशेषतायात कया दक्कले न्हापां, ग्रीक विद्वान एरिस्टोटलं ( ई. पूर्व ३८४–३२२) यात । खःतु वया विश्लेषण व समीक्षाया यायेगु विषयवस्तु दुखान्त नाटक (Tragedy) खः । अय्नं वं महाकाव्य बारे नं चर्चा न्ह्याकूगु खनेदु । पूर्वय् नाट्यशाास्त्रया च्वमिं भरतं धाःसा साहित्ययात नाटकया मिखां जक स्वल । महाकाव्ययात कयाः छुं स्वतन्त्र चर्चा मयाः । पूर्वय् भामहनं (न्यागूगु शताव्दी ई) न्हापां महाकाव्यया लक्षणया बारे चर्चा न्ह्याकल । वया कृतिया नां ‘काव्यालकार’ खः । भामहं वया तिनि महाकाव्यया बारे चर्चा जूगु खनेदु धायेबलय् वाल्मीकि, व्यासया इलय् जक मखु, कालिदास, अश्वघोषया इलय् तक नं महाकाव्यया लक्षण व आधारया विषयय् छुं सैद्धान्तिक खँया निरूपण मजूगु खँ स्पष्ट जुइ । तर पश्चिमय् धाःसा होमर लिपा भर्जिलं महाकाव्य च्वये न्ह्यः हे एरिस्टोटलया महाकाव्य सम्वन्धी विश्लेषण वयेधुंकूगु खः ।
झीसं धायेधुन पश्चिमय् होमरं, पूर्वय् बाल्मीकि व व्यासं आदि महाकाव्य बिल । तर एरिस्टोटलं पश्चिमय् व भामहं पूर्वय् लिपा तिनि महाकाव्यया लक्षण, विशेषतायात कयाः चर्चा यायेगु ज्या न्ह्याकल । थ्व खं प्रष्ट याइ महाकाव्यया लक्षण ग्रन्थ महाकाव्य विधा स्वया लिपा तिनि विकास जूगु खः । आदिम महाकाव्यया निर्माण जूबलय् महाकाव्यया लक्षण विशेषता बारे छुं हे ठेगाना मजूनीं । उकिं होमर, वाल्मीकि, व्यासं महाकाव्यया लक्षण ग्रन्थ स्वयाः ब्वना च्वःगु जुइ धयागु अनुमान याये थाय् मदु । अझ अश्वघोष व कालिदासया रचना कालय् तक नं महाकाव्यया लक्षण ग्रन्थं गुगुं निश्चित बान्की मकानि । उकिं वय्कःपिसं नं महाकाव्यया रचना पूर्ववति महाकविपिन्त ‘मोडल’ नालाः च्वःगु खनेदु, गुगुं शास्त्रीय वन्धन नियमय् च्वना मखु । कारण उबलय् उज्याःगु शास्त्रया जन्म हे मजूनि । पश्चिमय् एरिष्टोटलं अले पूर्वय् भामहं महाकाव्यया लक्षण विषय चर्चा न्ह्याकूसेलिं महाकाव्य विषयय् शास्त्रीय धारणा खनेदत । परवर्ती महाकविपिन्त महाकाव्यया आधार छु छु खः सीकेत लिधंसा दत । थन बांलाक च्यूताः तयेमाःगु खँ छता दु । व खः एरिष्टोटलं व भामह महाकाव्यया विषयय् ब्यूगु बिचाः इमिगु स्वतन्त्र व स्वइच्छां ब्यूगु बिचाः मखु । एरिष्टोटलं महाकाव्यया विशेषताया बारे ब्यूगु निष्कर्ष होमेरया ‘इलियड‘ व ‘ओडेसी’ या आधारय् खः, अथेहे भामहं ब्यूगु महाकाव्यया परिभाषा ‘वाल्मीकि रामायण’ व ‘महाभारतया’ आधारय् खः । लिपा इलय् ब्यलय् अनेक लक्षणकारतय्गु कुतलं महाकाव्यया लक्षण व विशेषताया चर्चा विस्तारित जुजुं वन । अले महाकाव्यया लक्षण व गुणया खँय् ह्यूपाः नं खनेदत ।
