ने.सं. १००३ स जगतलक्ष्मी व विष्णुधर मल्लया काय्कथं जन्म जुयादीम्ह जगतसुन्दर मल्ल नेपालभाषा पुनरुत्थानया निंतिं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितादीम्ह छम्ह महारथी खः ।
नेपालय् शिक्षाया जः पिज्वये हे मलाःगु इलय् अंग्रेजी शिक्षा कयादीम्ह वय्कलं थःगु ज्ञान व शिक्षायात जनसाधारणया मस्तय्त स्यनेकनेगुली छ्यलादील ।
कलकत्ताया स्कटिसचर्चेज स्कुलं इन्ट्रान्स पास यानादीम्ह मल्लं दकलय् न्हापां ख्वपया खौमा त्वालय् नेपालभाषां अंग्रेजी ब्वंकेगु स्कुल चायेका दीगु खः । वयां लिपा वय्कः येँया बालकुमारी च्वं झासेली अन नं त्वाःबहाःया मस्तय्त नेपालभाषा ब्वंकेगु याना दिल । थथे जूगुलिं वय्कःयात मास्टर साहेब धकाः सकसिनं म्हसीकल । उगु इलय् मेमेपिं नं छेँय् छेँय् वना आखः ब्वंकीपिं माष्टरत दुगु खःसां अंग्रेजी ब्वंकीपिं माष्टरत तसकं हे म्हो जक दु । उगु इलय् अंग्रेजी ब्वंकेगु जक मखसे थःगु हे निश्चित सिद्धान्त व लक्ष्य ज्वनाः आखः ब्वंकेगु याना दिल । वय्कलं ‘गुगु जातिया गुगु भाषां जुयाच्वन, उगु हे भाषं ज्ञान ब्यूसा याकनं ज्ञान थुइका काइ’ धयागु सिद्धान्त न्ह्यब्वया दिल । थ्व हे सिद्धान्तकथं वय्कलं नेवाः मस्तय्त नेवाः भासं हे आखः ब्वंकेगु याना दिल । थथे नेवाः भासं आखः ब्वंकेगु जूबलय् छखे नेवाः ब्वमित याकनं शिक्षा अर्जन याये फत सा मेखे नेवाः भाय्या अप्वः प्रचार जुल । नेवाः भासं शिक्षा आर्जन यायेगु संस्कार नं जुल । थुलि जक मखु, थःम्हं ब्वंकापिं ब्वँमिपिन्सं मेपिन्त नं नेवाः भासं आखः ब्वंकेमाः धयागु वय्कःया शर्त खः । थथे वय्कःया विद्यार्थीतय्सं नं नेपालभासं आखः ब्वंकीगु जूबलय् नेपालभाषाया प्रचार प्रसारं अझ तिव्रता काल । लिच्वःकथं शिक्षाया प्रचारप्रसार नापं भाषाया नं प्रचार जुया वल । मांभाय् प्रतिया ममता, सचेतना ग्वाकेगु ज्या जुल । लिच्वःकथं ¥हासोमुख अवस्थाय् थ्यनाच्वंगु उवलय्या नेपालभाषाया निंतिं थज्याःगु क्रियाकलाप संजीवनी बूटी थें जुल । थौंया ल्याखं स्वयेबलय् थ्व क्रान्तिकारी व युगान्तकारी ज्या खः ।
जगत सुन्दर मल्लं नेवाः भासं आखः ब्वंकाः उबले जनमानसय् नेवाः भाय्या प्रचार प्रसार जक यानावंगु मखु, वय्कलं उबले नेपाली भाषाय् नं स्कुलीय पाठ्य पुस्तकया अभाव खनाः विद्यार्थीतय्गु सुविधाया निंतिं अंग्रेजी नेपाभ भाषां अर्थ व नेपाली भाषाया अंग्रेजी अर्थ तयाः डिक्सनरी च्वयादीगु दु धाइ सा रोमया ऐतिहासिक उपन्यास पेटर पार्ली धाःगु सफू नं अनुवाद याना दीगु दु धाइ । माघबलय् बनीगु गोमय्जुया बाखं नं थासं थाय्यागु मुंकाः व फुक्क स्वयाः छगू थःम्हं हे स्वयाः च्वयादीगु दु । अथे हे वय्कलं विश्व प्रसिद्ध बाखं ‘इसप्स फेबल्स’या अनुवाद नं यानाः इसपं दयेकातःगु बाखं धकाः ने.सं. १०३५ य् थासा आखलं पिकया दीगु दु । थुकी ४७ पू बाखंचा दुथ्याकातःगु दु । जगत सुन्दर मल्लं थ्व सफुतिइ थःगु नां जे.एस. मल्ल धकाः न्ह्यब्वयादीगु दु । थौं वय्कःया कृतिकथं ल्यनाच्वंगु थ्व हे ‘इसपं दयेकातःगु बाखं’ सफू जक खः । अंग्रेजी भाषाया नेपालभाषां अनुवाद जूगु थ्व नेपालभाषाया न्हापांगु सफू खः । थुकथं पाश्चात साहित्यय् पिदंगु थी थी अंग्रेजी भाषाया बाखं नेपालभाषां अनुवाद यानाः नेवाःतय्त विश्व बाखंनाप म्हसीका बिया दीम्ह वय्कः अंग्रेजी भाषाया न्हापांम्ह अनुवादक जुया दी । थ्व इसपं दयेकातःगु बाखं सफुली हसना धकाः भूमिका बियातःगु दु । थ्व जगत सुन्दर मल्लया जक स्वतन्त्र गद्य रचना मजूसे उगु ईया गद्यया छगू दापु धाये बहःजू । थुकिं उगु ईया ख्वप भाषिकाया प्रतिनिधित्व याःगु दु । थ्व ‘हसना’ शिर्षकया भूमिका जगत सुन्दर मल्लयागु भाषा सम्बन्धी दृष्टिकोण ब्वयाब्यूगु दु । गुगु जातिया गुगु भाषा जुया च्वन उगु हे भासं गुगुं ज्ञान ब्यूसा याकनं ज्ञान थुइका काइ अकिं व सकसिया थुकी भिनै भाव लुयावइमखु … थअगु भाषायाःगु सफू थौंकन्हे मरुगुलिं सेनेगु लिपा ला वन् थअपिनिगु हे भाषे मेमेपिं बुद्धि दुपिं जातितएगु ज्ञान दुगु सफू दु सा आपाःसित अः नं पुइ, ई नं आपा सितिं वनि मखु । थुकथं जगतसुन्दर मल्लं मचातय्त मातृभाषा शिक्षा बिइमाःगुलिइ बः बियादीगु जक मखु कि मेमेगु भाषाया सफू नं थःगु भाषाय् अनुवाद यानाः दुत हयेमाःगु समयोचित्र बिचाः नं प्वंकादीगु दु । अथे हे थ्व भुमिकाय् सअपिसं निवा भासं सफू मचोगु कारण नागरि आख व आ थउकन्हे मसिया निवा आखः धकाः माने याना तअगु आ नं थो भाषेत बांलाका मजोंगुलि खः धकाः न्ह्यथसें नेवाः भासं च्वयेगु ज्या मजूगु छगू कारण लिपि नं जूगुलिं नेवाः लिपि धकाः नं मोह कया च्वने मजिल धकाः नेपालभाषाया प्रचार प्रसारया निंतिं लिपि सम्बन्धी नं नरम नीति ज्वनेगु आग्रह याना दीगु दु । थुकथं देवनागरि लिपि नेपालभाषां ज्वनेमाःगुया वास्तविकता न्ह्यथनादीम्ह न्हापांम्ह बौद्धिक व्यक्तित्व जगत सुन्दर मल्ल हे जूगु दु । थथे नेपालभाषा उत्थानया निंतिं सही मार्गदर्शन यानाः पुनजागर्णया लहर न्ह्याकेगुलि जगत सुन्दर मल्लं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितादीगु दु ।
प्रा. प्रेमशान्ति तुलाधर
