श्रृजना महर्जन
अर्थ
धुन्याया शुद्ध खँग्वः वा भाषा कथंया नां “धुङा” खः। धुया अर्थ छताजि ताःहाकःगु बस्तु, ङाया अर्थ न्यागू बस्तु पँ, च्वाम्वः, पञ्च रंगया स्वकुंलाःगु कापः, थ्वाचा व घंघला खः। थुगु खँग्वःया रूप व भाव स्वयेगु खःसा धुङाया शव्दया प्रचलन किराँती कालय् जुइधुंकूगु अनुमान याज्यु। छाय्धाःसा धुङा नांया ल्यूने “ङा” आखः वःगु हुनिं किराँत कालीन नेवाः खँग्वः धाये छिं। ई परिस्थिति कथं ह्यूपाः वया भाषा उच्चारण वा वर्णात्मक ध्वनि व भाषाय् सकली रूपयात भिंकाः अप्रभंश जुया धुंङायात धुन्या धायेगु व च्वयेगु यानाहःगु खनेदु। येँया थीथी त्वालय् धिमे बाजंया तालय् हुइकीगु धुन्या खः। धुन्या चीपुगु सफा पँयात भचा बेक्वयेकातःगु झीसं खंकेफइ । थुगु पँ तारु जातिया जुइ। पाषाणयुगय् जंगली जनावरतय्त ख्यायेत, शत्रुनाप ल्वायेत, कयेकेत, सिकार यायेत छ्यलावयाच्वंगु छगू कथंया ल्वाभः खः। लिपा वया युग हिला वंलिसे थुकीयात ल्वाभः कथं छ्येलेगु याये म्वाला वन । बुँज्या यायेसयेवं थुकिया छ्यालबुला ज्याभः कथं नं यानाहःगु जुल।
इतिहास
थुकिया छ्यलाबुला किराँत कालं निसें थौं तक नं प्रचलनय् वयाच्वंगु दु। च्वाम्वः सा(चौरी)या च्वाम्वः द्यःपिनिगु नितिं पवित्र साधन जूगुलिं चौरी साया च्वाम्वःयात धुन्याखे च्वय्क्वय् निथाय् तयेगु यानातःगु दु। च्वाम्वःयात गनं गनं भैरवया रूपय् गनं गनं थःथःगु ईष्टद्यः कथं कयातःगु दु। धुन्याखे तयातःगु च्वाम्वः लिपा वया ज्यापुतय्सं थःगु पीठ कथं कायेगु यानाहःगु खः। सुरुइ धुन्याया उत्पति जूगु इलय् थुगु कथं च्वाम्वः तयेगु प्रचलन मदु। लिपा बिकसित जुयावःलिसे थीथी कथंया पञ्चरंगया स्वकुंलाःगु रङ्गीचङ्गी कापः व चौरी साया च्वाम्वः (तुयूगु, हाकूगु, ह्याउँगु) तयाहःगु खः।
धुन्या प्राचिन राष्ट्रिय ध्वाँय्या रूपय् छ्यलावयाच्वंगु खः धैगु इतिहासय् बल्लागु दसि लुइकेमफुुसां धुन्याया आकार, छाय्पा, संगीत व थीथी सांस्कृतिक ज्याखँय् छय्लाबुलाय् हयाच्वंगु तरिका, धार्मिक व्यवहार, मेला व उत्सवया इलय् जुइगु सांगीतिक यात्राय् दकले न्ह्यःने तग्वःगु धिमे व धिमे बाजं खलः तयेमाःगु चलनं क्यनाच्वंगु दु। नेपाःया विशिष्ट वस्तु व राष्ट्रिय चिंया मान्यता तया प्राचीन कालं निसें हे उच्च स्तरं सम्मान बिया सांगीतिक व सांस्कृतिक क्षेत्रय् ज्यापु जातिं छ्यलावयाच्वंगु धुन्याया तःधंगु महत्व खनेदु। धुन्याया उत्पत्ति बारे छुं नं प्रमाणित अभिलेख मदु तर थुकिया बारे बंशाणुगत रूपं न्ह्याका वयाच्वंगु अलिखित इतिहास दु। लिपा वना धुन्या चाःहिकेगु परम्पराया बिकास जुया झिंनिकू ताःहाकःगु पँथय् ज्वनेत जिइक स्वकू त्वता उकिया च्वय् च्वाम्वःनापं थ्वाचा व घंघला चिना उकिया च्वय् निसें पंच पताया रूपय् थीथी न्याता रंगया कापः गथेकि तुयूगु, म्हासूगु, ह्याउँगु, कलेजी व वचूगु रनया स्वकुंलागु कापः चिना दथुइ हाकन च्वाम्वः तया अनं च्वय् हाकन स्वकुंलागु कापः व अनंलि च्वय चौरी साया चिकिचाधंगु च्वाम्वयात हनुमानया प्रतिककथं तया चाःहिकेगु यात। त्वाः त्वाः पतिकं तयातगु पंचपताया रंग व धुन्याया छायपा छुंनछुं पाः ।
थीथी विशेषता दुगु तग्वःगु धिमे बाजं व धुन्या नितां दुगु त्वाः झिंन्हय्गु दु। उकिसनं छुं दँ न्हयः धिमे व धुन्या दुगु गुथि खलः ब्यागलं जूगु थहनेया थबही त्वाः या निपु व कोहनेया ओमबहाः त्वाःया निपु धुन्या ल्याःखायेबले आः झिंगुपू धुन्या खने दु। थ्व ल्याखं येँ आः झिंन्हय्गु त्वाःया झिंगुपु धुन्या दुगु जुल।
नेवाः जाति दुने नं ज्यापु समुदायया संस्कृति वा सामाजिक संस्कार कथं कयातःगु छगू संस्कार खः ओला छ्वयेगु। ओला छ्वयेगु ज्या स्वदँ तक न्ह्याइ। ज्यापु जातिया काय्मस्तय्त त्वाः गुथि कथं मुना मोहनीया पचिम¥ह कुन्हु पचली भैराद्यःया देगलय्, गनं कति पुन्हि कुन्हु स्वयम्भुइ, श्रीघः पुन्हि कुन्हु श्रीघलय् व मेमेगु गुथि खलः पाखें थःथःगु ईष्ट द्यःया देगलय् चच्छि बाय् तयेयंकी। स्वदँ तक ओला छ्वया क्वचायेके धुंका मेगु दँय् दरु याना अनंलि लिपाया दँय् त्वाःत्वालय् मू धिमे स्यनेगु ज्या सुरु याइ। धुन्या दुगु त्वालय् मू धिमे नापं धुन्या हुइकेगु नं स्यनाहइ। धुन्या मदुगु त्वालय मूधिमे नापं पोङ्गा पुइगु स्यनी। मू धिमे बाजं स्यनीबले सयेकवइपिन्सं म्हतिं म्हतिं छगः छगः किसली ज्वना भाकल याना नासःद्यः पुज्याना मोहनी सिन्ह तिइमाःगु परम्परा दु। नासः पुजा याना मोहनी सिन्ह तिइधुंकाः जक विधिवत रूपं धिमे स्यनेगु ज्या न्ह्याकेगु याइ । धिमे स्यनेगु ज्या क्वचायेवं हाकनं नासः पुजा याना मोहनी सिन्ह लिततयेगु ज्या यायेमा। मोहनी सिन्ह तिना लित मतःतले उम्ह मनुखं चिप नयेमज्यूगु, हाजाँ गायेके मज्यूगु, इतिमिति यायेमज्यूगु नापंया नियम बारेयायेमाः।
छ्यलाबुला
धुन्याया छ्यलाबुला कथंःमू धिमे संगीत पुचःया न्ह्यलुवाया रूपय् वयाच्वंगु दु। नापं धुन्या राष्ट्रिय ध्वाँय् कथं छ्यलावयाच्वंगु दु। जात्रा मध्ये दकले तःधंगु येँया जात्रा खः जनबहाद्यःया रथजात्रा। गुगु जात्राय् अप्वः धयाथे धुन्यादुगु त्वालं ब्वति कयाः मू धिमे नापं धुन्या हुइका जात्रायात सांगीतिक लकस दयेकाबिइ। थुगु रथजात्राय् ब्वति काइगु मू धिमे व धुन्या खलः थःगु हे कथं जात्राय् ब्वति काइ। जनबहाःद्यःया रथजात्राया न्हापांगु दिं द्यःयात जनबहालं खतय् तया जमल तीनधारा पाठशाला न्ह्यःने रथय् तयेधुंकाः अनंनिसें रथ न्ह्यःने न्ह्यःने धुन्या हुइका धिमे थाना वइ। थुगु जात्राय् फुक्क धुन्या दुगु त्वालं ब्वति काःसां पुलांगु चलन कथं थथुपुई इलाकाया त्वाः मध्ये प्यंगू त्वाःया धिमे बाजं व धुन्या मदयेकं मगाः। गुकिइ त्यःर, असं, छ्वासलव व जमः त्वाःया धिमे बाजं व धुन्या खः।
थुकथं रथ जात्रा याना जनबहाःद्यःया न्हापांगु दिंया रथ जात्रा असनय् वया क्वचायेका याः न्यायेकी। याः न्यायेधुंकाः सकल धिमे बाजं व धुन्या खलः लिहाँवनी। तर उगु प्यंगू त्वाःया धुन्या धाःसा रथया प्यंगू कुनय् छानाथकेमाःगु चलन दु। धुन्या छाना मू धिमे जक थाना लिहाँवनी। धुन्या चच्छि रथय् तयातइ। थुगु प्यपू धुन्या असंया धुन्या रथया न्ह्यःने जवय्, त्यःरया धुन्या रथया न्ह्यःने खवय्, छ्वासलवया धुन्या रथया ल्यूने जवय् व जमःत्वाःया धुन्या रथया ल्यूने खवय् याना प्यंगू कुनय् प्यपू धुन्या थःथःगु थाय् लुमंकाः तयाथकी। थुकथं जनबहाःद्यःया रथया प्यंगू कुनय् प्यपू धुन्या तःगुया अर्थ धुन्यायात अजिमा (शक्ति पीठ)या प्रतिक कयाः प्यखें जनबहाःद्यःयात रक्षा याना पाः बियाः चच्छि अशुभ मजुइमा, छुं कथंया दुःख मजुइमा धकाः तन्त्रमन्त्रया भावं तःगु धैगु धापू दु। जनबहाःद्यःया रथय् तयेमाःगु थथुपुई त्वाःया प्यंगू धुन्यायात महत्वपूर्ण कथं कयातःगु थ्व छगू बल्लागु दसि खः। थुगु छानातगु प्यंगू धुन्यायात कन्हेखुनु सुथय् बाजंखलःपि बाजं थाना वया थःथगु धुन्या लित यंकी । धुन्या विशेष याना थी थी उत्सव गथेकि जनबहाःद्यः रथ जात्राया इलय्, माः तनेगु, नासः पुजाय् धुन्या हिइकेगु यानावयाच्वंगु दुसा नेपाल सम्बत्या ज्याझ्वः, बुद्ध जयन्ती, थीथी देय्या राष्ट्राध्यक्ष नेपाः भ्रमणय् वइगु इलय् नं चाहिइकाच्वंगु खनिं तर दुःखया उत्सव गथेकि सापारु कुन्हु धुन्या हिइकाच्वंगु मखं। थुगु इलय् धुन्याया बिकल्प पोङ्गा पुइगु याइ।
लिखँ
धुन्यायात परापूर्वकालय बुँज्या याइबलय् मदयक मगागु व जनावरतय्त ख्याय्त मागु ल्वाभःया रूपय् छ्यलिगु याइ । अन्ंलिपा थुकिया विकास जुयधुंका राष्ट्रिय ध्वाँय् कथं छ्यलावयाच्वंगु यासा आःवया सांस्कृतिक रूपय्, कलात्मक व मनोरंजनात्मकया रूपं थी थी किसिमया सर्कसया रूपय् छ्यलाबुला याना वयाच्वंगु दु ।
