बुंगद्यःलिसे स्वानाच्वंगु अविश्वसनीय, अशुभ घटना व शान्तिस्वस्ति

उपप्रा रवि शाक्य

संसारय् उज्वःगु यक्व घटनात जुयाच्वनी गुकियात छक्वलं पत्याः याय्फइमखु । थौंकन्हय्या विज्ञानया युग धयाच्वंगु इलय् हे मनूतय्सं थुज्वःगु घटनायात विश्वास यानाः ब्वाँय् जुयाच्वंगु खनेदु । झन् सलंसः दँ न्ह्यः शिक्षाया प्रचार मजूनिबले उज्वःगु घटना जुइबले पत्याः मयाइगु खँ हे मदु । पत्याः याय् थाकुगु घटनात टिपोट याय्गु चलन यक्व न्ह्यःनिसें हे खनेदु । गोपालराजवंशावली व मेमेगु घटनावलीइ नं उज्वःगु यक्व घटनात टिपोट जुयाच्वंगु दु । अथेहे थःपिनि आस्थाया केन्द्र जुयाच्वंगु देवस्थलय् छुं अशुभ घटना जुलकि अनिष्ट जुइगु भयं धार्मिक विधिपूर्वक शान्तिस्वस्ति याकूगु नं खनेदु । थुगु घटनावली नं थजाःगु आपालं घटनात दुथ्यानाच्वंगु दु ।

ने.सं ७७७ स ज्यावलाख्यलय् याः न्यानाः कन्हय्खुन्हु ज्येष्ठ शुक्ल १३ या न्हिनय् द्यः साःपिं हे मदुसां रथया घःचाः तुलाः रथ न्ह्यात धकाः खँ जुल । कन्हय्खुन्हु पानेजुपिनि पालं याःवंबले रथ स्वकः ल्हुकुल्हुकु सन । थ्व दृश्य लुंगुसिंह यंग्वालं खंगु खः । अनंलि द्यः बुंगय् यंकेमत्यःनिबले चुकाःद्यःया धःमा क्वछुना ववं गलकं बँय् हे थियाच्वन । थ्वसिबें न्हापा थथे जूगु मनूतय्सं मस्यूनि । बुंगद्यः बुंगय् लित यंकेत तिसा त्वकाः स्वःबले बुंगद्यःया कचिलनय् तयातःगु नागमणि मदु । खवगु न्हाय्पनय् च्वंगु तलिका (न्हाय्पनय् तीगु छताजि तिसा) या सूर्यरथय् च्वंम्ह सलया म्ह व तुति छपा नं मदु । लनय् च्वंम्ह गरुड व भत्तुया त्वाः नं मदु । थुबले यलय् श्रीनिवास मल्लं शासन यानाच्वंगु जुल । अथेहे बुंगद्यःया रथपाःलाःत विमलसिंह नायक व दीपंकर नायक धैपिं बुंगया पानेजुपिं खः । इनायलंन्हे
(इलांननि) या रुपसिंह बदें अनहे च्वंम्ह हाकु बदेयात एषालंखु (इखालखु) या मालसिंह तेपोजया छय्नं उगु मणि अंगुली तय्के हःगु थःम्हेस्यां खनाः ल्हातय् हे कयाः स्वयागु धकाः कन । थ्व खँ यितिलंन्हे (इल्हने/नागबहाल) या निवासूर्य बदें जुजुयाथाय् जाहेर यात । अनंलि ज्येष्ठ कृष्ण १४ खुन्हु बुंगद्यःया द्यःपाःलातय् पाः हिलाच्वंबले श्रीनिवास मल्ल नं द्यः दर्शन याःवंगु जुल । थुबले लाक्क तंगु नागमणि तलिकाय् हे स्वचानाच्वंगु लुयावल । श्रीनिवास मल्लं उगु मणियात दथुइ तयाः छचाखेरं मेगु १२ गः मणिं चाहुइकाः बुंगद्यःयात देछानाबिल । मखुगु खँ ल्हाःगुलिं रुपसिंह बदेया सर्वस्व काल, निवासूर्य बदेया छेँया पाखां पिनेच्वंगु दक्व सम्पत्ति जफत यात ।

(थ्व दक्व घटना राइट वंशावलीइ उल्लेख यानातःगु घटनालिसे ज्वःलाः । (wright, 1983:243-44)

ने.सं. ७८८ पौष कृष्ण ६ बिहिवारखुन्हु तःबहालय् तयातःम्ह बुंगद्यःया मिखां ख्वबि वल । न्यान्हुतक
पंचरक्षा पाठ याकाः यप्पा (वैष्णवी), थंथछेँ (महालक्ष्मी), क्वाथछेँ (बालकुमारी) मातृका द्यःपिंथाय् बलि सहित पूजापाठ याकल ।

(रेग्मी व राजवंशीपिंसं पिकाःगु घटनावलीइ नं थ्व घटनाया उल्लेख दु । तर उकी व हे दिनया चान्हय् द्यःथाय् ख्वःसः वःगु घटना नं टिपोट  यानातःगु दु –  “सं ७८८ पौष कृष्ण तिलसंक्रान्ति बुंगदेव तवबाहारस चोङ देवया खोबि वव न्हिनसन्हसेनं उथ चान्हस खोव सर वव जुरो”   (Regmi III, 1966:80 व राजवंशी, २०२०ः३)

भाषावंशावली र राजभोगमाला वंशावलीइ नं थ्व घटनाया उल्लेख यानातःगु दुसां महिना व तिथि बियामतः । तर शान्तिस्वस्ति याःगुया  तिथि बियातःगु दु –  “(सं. ७८८) श्रीमछिन्द्रनाथको आँखाबाट आँसु बहा आयो … राजा श्रीनिवास मल्लले संवत् ७८८ पौषवदि १० का दिन यथाक्रमले शान्ति गराया ।” (लंसाल, २०२३ः६९ व राजभोगमाला, १०ः५)

ने.सं. ८०० ज्येष्ठ शुक्ल ५ खुन्हु बुंगद्यःया ख्वाः ब्वलावःगुलिं नेकूतय्सं रंगपूजा यानाः न्यान्हुतक पंचरक्षा पाठ याकाः चान्हय् बलि बिल ।

थ्व घटना रेग्मी व राजवंशीं नं पिकाःगु दु । तर उकी वैशाख कृष्ण १२ धकाः न्ह्यथनातःगु दु –  “सं ८०० वैशाख कृष्ण १२ श्रीबुंगदेवया ख्वाल बोला वव थंतिस लंगपूज याकर थनं कोकायाव” (Regmi III, 1966:71 व राजवंशी, २०२०ः१०)

ने.सं ८०७ ज्येष्ठ कृष्ण त्रयोदशी प्र चतुर्दशी आइतबारखुन्हु चान्हय् बुंगद्यःयात रथं क्वकाःगु इलय् पान्जुपिंत खिचां थिल, तर द्यःयात मथिल । द्यः कुबियाहःगु खःयात खिचां स्वचाः चाहुल ।

ने.सं ८०७ नष्ट आषाढ कृष्ण नवमि बिहिवारखुन्हु बुंगय् बुंगद्यःया गथ (ग्रन्थकूटया संक्षिप्त रुप । शिखरकूट देगःयात ग्रन्थकूट नं धाय्गु याः ।) दुने खिचा दुहांवनाः जाकि व घ्यःदेवाय् च्वंगु घ्यः नयावन । उकिं ल्वडेक्वडे (नन्दिकुन्दी) भैरवयाथाय् म्येय् छम्ह बलि बियाः पंचरक्षा पाठ याकल ।

ने.सं ८०८ चैत्र कृष्ण ३ आइतबार बुंगद्यःयाथाय् च्वंगु वसः छुं नयाच्वन । थुबले उपाध्यायपिं न्याम्हेसित न्याता पाठ याकाः म्हतिं ५ म्ह सा दान बिल ।

ने.सं. ८१० स बुंगद्यःया बाय्म्वः कुतुंवंबले हतिग्र बाहाल (हौगःबहाः) या छम्ह बदेयाके द्यः वय्काः यल लाय्कूया मूचुक न्ह्यःने च्वनाः खानाच्वन । द्यः दुबिनाच्वंम्ह उम्ह मनुखं जुजु योगनरेन्द्र मल्लयात सःतके छ्वल । जुजु वय्वं थः करुणामय जूगु व जुजुं थःत वास्ता मयासे जुयाच्वन धकाः ब्वःबिल । जुजुं देशय् च्वंपिं जनतातय् वा पी मखनाः दुःख जुयाच्वन धकाः बिन्ति याःबलय् करुणामयं छुं हे धन्दा काय्म्वाः, जिगु सेवा बांलाक या, क्वःदःगु रथ नं छु हे जुइमखु धकाः धाल । जुजुं यदि अथे जुल धाःसा १२ पल लुँया सिखः दय्काः देछाय् धकाः कबूल यात । धात्थें रथ थंबलय् छुं हे मजुल । जुजुं नं कबूल याना थें लुँया सिखः दय्काः बुंगद्यःयात देछात ।

थ्व घटनाया उल्लेख मेमेथाय् नं जुयाच्वंगु दु । तर देवमाला वंशावलीइ जुजुं देछाःगु सिखःया तौल ४८ तोला धकाः बियातःगु दु । न्हापाया नाप  अनुसार १ पल = १८ तोला जुइ । (Regmi II, 1966:521)

“अघि सम्वत् ८१० साल योगनरेन्द्रका पालामा श्री मत्स्यन्द्रनाथको यात्राको रथ ढल्यो र राजाले सोचगरिरहेका थियो त्यही वखत ओं  श्री  मत्स्येन्द्रनाथ १ मानिसको शरीरमा प्रवेश भै दरवारमा आई तिमीले कोही सुर्ता नलिनु रथ आफै उठ्छ भनी गयो र राजाले यो कुरा पक्का हो भने सुन तोला ४८ को गहना चढाउँला भनी भाकल गर्याे र देवता झिकी बाटोमा राखी काठको टेवा राखी डोरीले तान्दा सद्दे भै उठीआए यात्रा पनि चलाएपछि आफूले भाकल गरेको तोला ४८ सुनको सिक्रि बनाईदिए । (योगी देवीनाथ (सं.), देवमाला वंशावली, काठमाडौंः सूरशम्सेर ज.बा.रा., विसं २०१३, पृ. ३७)  तर छत्रबहादुर कायस्थं पिकाःगु घटनावलीइ द्यः वःम्ह मनू ज्याबहाःयाम्ह धकाः बियातःगु दु । (छत्रबहादुर कायस्थ (न्ह्यः), बुंगद्योया रथजात्राया  घटनावली– ३, नेपाल संस्कृति, ल्याः १७१, नेसं ११२४, पृ. ७)

ने.सं ८१२ बैशाख कृष्ण ४ खुन्हु लगंयाः न्याय्के धुंकाः प्यन्हु लिपानिसें धःमाया ख्वालं लः तिकितिकि वयाच्वन । ज्येष्ठ शुक्ल २ खुन्हु द्यः पिसालाः कन्हय्खुन्हु तकं लः तिकितिकि वयाच्वन ।

भाषावंशावली – “यही साल (संवत् ८१२) मच्छिन्द्रनाथका बांग्यामुढाको भैरवका मुखबाट पसिना चुहुँदा चौथो दिनमा सहरका उत्तरपट्टि अग्निप्रवेश  भै धेरै घर जलाया ।” (लंसाल, २०२३ः७२)

राजभोगमाला वंशावली – “यही साल (नेसं ८१२) मछिन्द्रनाथका ढलमाको भैरवका मुषबाट पसिना चुहीयो ।” (राजभोगमाला, १०ः७)

ने.सं ८३५ बैशाख शुक्ल ६ खुन्हु नुगःयाः न्याःगुया चान्हय् बुंगद्यःयाथाय् देखे चाय्केत्यंगु इलय् छुं हे
मयाय्कं अथें आसिँ त्वःधुल ।

ने.सं ८४४ स बुंगद्यःया त्वाकलय् च्वंगु वहःया चाकः स्वब्यानावन । कन्हय्खुन्हु अनेक पाठ याकुसें सादान यानाः यज्ञसहित बलि बियाः ब्राम्हण, जोशी, वज्राचार्यपिंपाखें विसर्जन यात ।
थ्वहे दँय् ज्येष्ठ शुक्ल ७ खुन्हु बुंगद्यःयात बुंगय् लितयंकेत रथं क्वकाःबले खिचां थिल, बुंगय् थ्यंबले फां थिल । न्यान्हु तक यज्ञ, पाठ याकाः शुद्धि यात ।

“संवत् ८४४ ज्येष्ठ शुक्ल ७ का दिन मच्छिन्द्रनाथका रथबाट ओह्राल्दा कुकुरले छोयो । फेरि बुङ्मती पुग्यापछि सुंगुरले छोयो र प्रायश्चित गराया ।”  (लंसाल, २०२३ः७५ व राजभोगमाला, १०ः८)

ने.सं ८५५ वैशाख कष्ण ५ बिहिवार उत्तराषाढ नक्षत्रखुन्हु न्हवंदबू ( लंगखेलया/बुंगया सीमदु) क्वसंनिसें हिधाः हायाच्वन ।

दुर्घटना
बुंगद्यःया रथ निर्माण प्रविधि परम्परागत खनेदु । गनं हे धातु मछ्यःसें सिँ, पौ, खिपः जक छय्लाः ३२ कु ताहाकःगु रथ दय्कीगुलिं तस्सकं झ्यातुइ । प्यचाः घःचालं उलिमछि झ्यातुगु बोझ फय्मालीगुलिं बुंगद्यःया रथजात्रा न्ह्याबलें जोखिमपूर्ण जुयाच्वनी । उकिसनं चीब्यागु लँय् सालाः फःहिके मालीगुलिं न्ह्याबलें हे रथ क्वःदलीगु सम्भावना दयाच्वनी । रथ निर्माणया पुलांगु शैली व गुगुं नं इलय् तःधंगु दुर्घटना जुइफुगु सम्भावनां यानाः हे दक्षिण एशियाया मेमेगु रथयात्रा मध्ये बंगद्यःया रथयात्रा पृथक व विशेष जुयाब्यूगु दु ।

Bruce Owens, The Politics of Divinity in the Kathmandu Valley: The Festival of Bungadya / Rato Matsyendranath, Unpublished Ph.D. Dissertation, Columbia University, 1989, p. 180

रथया दुर्घटना
रथजात्राया झ्वलय् दकले अप्वः दुर्घटना जुइगु हे आसिँ (निचाः घःचाः स्वाइगु धुरा/Axle) त्वःधुइगु खः । थौंकन्हय् धातुया आसिँ छ्यलेगु याःसां न्हापा धातुया प्रयोग याय्मज्यूगु मान्यतां यानाः सिँया आसिँ तइगु खः । द्यः सालीगु लँपु (चांगल) या अवस्था बांमलाःगुलिं घःचाः तुनीगु व रथ भेतबुलीगु (भ्यलुयाः वनीगु) घटना नं यक्व जूगु खनेदु । ने.सं ७७५ स द्यः बुंगय् लितयंकेत सालायंकूबले ज्येष्ठ शुक्ल १२ मंगलबार नखु खुसि लिक्क रथ थानाः न्ह्यःने नं साले मफुत, ल्यूने नं साले मफुत । अथे जूगुलिं कन्हय्खुन्हु बुधबार द्यःयात रथं क्वकयाः खतय् तयाः बुंगय् यंकेमाल । ने.सं. ७८६ (सफू ल्ह्यःम्हेस्या गल्तीं ने.सं ८८६ च्वयातःगु ) ज्येष्ठ कृष्ण १० खुन्हु ज्यावलख्यलय् द्यःपिसाःगु इलय् ४पु आसिं त्वःधुल । आसिँ त्वःधूसां द्यः लुयायंकाः जूसां याः न्याय्कल ।
बाय्म्वः कुतुंवनीगु घटनायात अशुभ लक्षण कथं काय्गु याः । बाय्म्वलं बँय् थिलकि देशय् उथलपुथल जुइ धैगु जनविश्वास दु । ने.सं. ८१० या रथजात्राय् थतिं ज्यावलाख्यलय् सालायंकूबलय् तःफाःल्वहं पुलाः वनेधुंकाः रथ भ्यलुयाः बाय्म्वः कुतुंवन । स्वःवःपिं मनूत सकलें ततःसलं हाल, गुलिं ख्वल । सकलें आः छु जुइ धकाः ग्यात । द्यःयात रथं क्वकयाः रघुनाथ धैम्हेस्या फल्चाय् दक्षिणपाखे स्वकाः तयातल । फल्चाया छचाःखेरं कापतं खुयातल ।
ने.सं ८११ बैशाख शुक्ल १२ स द्यः सालाः नुगलय् थ्यंकाः फःहीकूबलय् धेचुलाः रथया साहा दक्व स्यंगुलि कन्हय्खुन्हु रथ हे पीमाल । द्यःयात रथं क्वकयाः नुगःहिति फुसय् च्वंगु फल्चाय् तयाः हाकनं रथ दय्कल । रथ तयार जुइधुंकाः पूजापाठ याकाः बलि बिल ।

थ्व घटनाया बारे रेग्मीं पिकाःगु घटनावलीइ नं न्ह्यथनातःगु दु । तर घटना जूगु थाय् गाःबहाः बियातःगु दु – “सं. ८११ वैशाख शुक्लः ।। द्वादशी हस्तनक्षत्र बुधबार ।। थ्वकुन्हु ञलया बुगदेव गारबाहारस भेतबुतर, देव खतन कोकायाव, रथ पियाओ, हनों रथचिङाओ देवपुत तयाओ देवरथस थङाओ यातङायकर ।।” (Regmi III, 1966:35)

आसिँ त्वधुलाः उबलय् यक्व हे दुःख ब्यूगु खनेदु । ने.सं ८१० स बुंगं सालाहःबलय् थाय्थासय् यक्व हे आसिँ त्वःधुल । लगंख्यलय् थ्यंबलय् ४४ न्हु बित ।

ने.सं ८३६ स बुंगं साःबलेनिसें लितयंकूगु अवधि दुने मुक्कं ३० पु आसिँ त्वःधुल ।

ने.सं ८४६ स थतिं ज्यावलाख्यलय् तक साःगु इलय् ३० पु आसिँ त्वःधुल ।४७ आसिँ त्वःधुयाः बुंगद्यःया मूर्ति न्ह्यःने भ्वसुयाः चुल्यां चुयाच्वन, द्यःया वा पिहांवल ।

रत्नराज वज्राचार्यया घटनावलीइ आसिँ त्वःधूगुया ल्याः मेकथं हे बियातःगु दु – “थुगु साल (नेसं ८४६) बुंग देशनं यलदेश लगंजात्रा तकया आकसि १० तोधुल बुंगे जावला जात्रा तकया जंमा २३ तोक धुल आःसिं …”  (वज्राचार्य, १०९९ः३८)

ने.सं ८४७ स रथजात्राया अवधिइ ३४ पु आसिँ त्वःधुल ।

रथ स्यनाः याः मन्याःगु कारणं इलय्ब्यलय् बलि ब्यूगु, पाठपूजा याकूगु घटनात नं दु । नेसं ८०२ स द्यः सालाहयाः वंलाबहाः (उजोतदेव विहार) न्ह्यःने थ्यंबले आसिँ त्वःधुल । कन्हय्खुन्हु छकूचा जक सालेवं हाकनं आसिँ त्वःधुलाः याः मन्यात । कन्हय्खुन्हु म्येय् छम्ह बलि बिल । लगंख्यलय् मांसिमा चाःहीके धुंकाः आसिँ त्वःधुयाः रथ स्यन । श्रीनिवास मल्लं विद्वान्तय्के सल्लाह कयाः मणिमण्डपय् नवग्रहया दान बिल । आइतवार, मंगलवार व शनिवार सा दान बिल । बालकुमारी, महालक्ष्मी व लोडेकोडे भैरवयाथाय् दुगु बलि बियाः चण्डी, पंचरक्षा पाठ याकल ।

नेसं. ८५५ स विष्णु मल्लया राज्यकालय् रथ क्वःदःबले ६४ बलि बियाः सहस्राहुति यज्ञ याकाः बुंगया वज्राचार्य भिक्षु न्याम्हेसित साढे ३१ रोपनी बुँ दान बियाः पंचरक्षा पाठ याकल ।

रथया कारणं ज्यान वंगु
बुंगद्यःया रथजात्रा जोखिमपूर्ण जूगुलिं इलय्ब्यलय् रथं क्यलाः, रथं मनू कुतुंवयाः ज्यान वंगु घटनात जूगु दु । ने.सं ७८७ स बुंगद्यः ज्यावलाख्यलय् सालायंकूबले घःचालं क्यलाः थंबु जुगिजुया काय् गुण सिंत्यारया छय् व खालाछेँ (खाछेँ)या पाकःया काय् यानाः स्वम्ह मनूत सित । मेपिं १३ म्ह घाःपाः जुल ।
ने.सं ७९२ चैत्र कृष्ण ११ शनिवार रथय् ज्या यानाच्वंम्ह चलपोत (चपत त्वाः) या यंग्वाः छम्ह रथया बातं कुतुंवयाः छ्यं तज्यानाः सित ।

ने.सं ७९८ बैशाख शुक्ल पंचमी प्र षष्ठी मंगलबार पूच्वय् बुंगद्यःया घःचालं १२ म्हेसित क्यल । उपिं मध्ये नःबहाःया रामचन्द्र, बुबहाःया जखे बन्दे, अदिका बन्देया काय्, सिबहाः कलंछेँया कनकज्योति बदे, गाःबहाःया गुणदेव यानाः न्याम्ह सित, मेपिं मसित ।

ने.सं ८११ बैशाख शुक्ल १ बुंगद्यः रथय् तःगु दिनय् घःचाःयात ब्यूगु बलि पूजाय् च्वंगु नसा नयाच्वंम्ह
माखिचा घःचालं क्यलाः सित । तर खिचाया हि छफुति हे मवः ।

छत्रबहादुर कायस्थं न्ह्यब्वयादीगु घटनावलीइ थ्व बारे अझ स्पष्ट जुइक बियातःगु दु –            “श्रयोस्तु संवत् ८११ वैशाख शुक्ल १ कृतिका नक्षत्र, शोभन योग, आदित्यबार थ्वकुन्हु श्री ३ आर्यावलोकितेश्वर रथस थङ दिन जुरो । …     सालतुनं बिज्यानाव घलचाको वलि न्हथुचाकन नलो, लिथुचाकन मनवनि, अतलस ङाव, घलस हाकु खिचान नयाव चोङ बेलस सालाव लिथुचाकन खिचा नयाव कोहा जुको वन ।” (कायस्थ, १७१ः८)

ने.सं ८२१ ज्येष्ठ कृष्ण (बछलागाः) १ खुन्हु सुथ न्हापनं द्यः साःबले खिचा छम्ह घःचालं क्यलाः सितः ।
ने.सं. ८२८ या जात्राय् बुंगद्यःयात रथय् तय्धुंकाः पताः छाःगु इलय् मरिं (यःमरिं) लूबले यंग्वाः छम्ह कुतुंवयाः सित ।

गौतमवज्र वज्राचार्यं पिकाःगु थ्यासफुती पताः छाःम्ह मनू कुतुंवयाः सीगु धकाः न्ह्यथनातःगु दु – “सं ८२८ वैशाख शुक्ल ।। पादु शनैश्चरबार ।। थ्वकुन्हु एलया बुगदेवया रथस पताप छार वङम्ह रथन कुतिङाओ छम्ह सिक ।।” (वज्राचार्य, २०२३ः२९)