उपप्रा. रवि शाक्य
नेवाःतय्सं हनीगु यक्व नखःचखः जात्रात मध्ये बुंगद्यःया जात्रा राजकीय सम्मान प्राप्त जूगु नेपाःया हे दकलय् ताहाकःगु जात्रा खः । बुंगया मानदेव संवत् २९ (ई. ६०५)या अंशुवर्माया अभिलेखय् वःगु ‘बूगायूमी’पाखें ‘बुंग’ खँग्वः वःगु व बुंग धैगु थासय् च्वंम्ह द्यः जूगुलिं ‘बुंगद्यः’ धकाः नां च्वंवंगु खः । थ्व जात्राय् द्वलंद्वः जनसमूहया सहभागिता दइ । स्वीनिकु तःजाःगु रथयात टौदहया कर्कोटक नागराजाया प्रतीक धःमा तयाः सालेगु याइ । बुंगद्यःया रथ न्ह्यातकि ततःसलं काः पुयाः धिमय् भुस्याः थाइ, स्वयाच्वंपिं भक्तजनपिं भावविभोर जुइ । अतिकं उल्लासपूर्वक न्याय्कीगु बुंगद्यःया जात्राया वर्णन पर्सि ब्राउनं थुकथं याःगु दु –
“विशाल जहाजं मफुमफु अथाह समुद्र छी थें, न्ह्यःने भैलःद्यःया ख्वाः दुगु चाःतूगु घःमा च्वकां थःत छचाख्यरं भुनाच्वंपिं मनूतय्गु विशाल छालयात चीकाः बुंगद्यवं विशाल रथय् च्वनाः थःगु दँय्दँसंया यात्रा न्ह्याकी । छुं भच्चा जहाजया कःसि लसीवःगु थासय् पाञ्जुत उगु धेधेचूगु रथय् बहादुरीपूर्वक कत्ताक्क बःकयाच्वनी । …बाजंथ्वःतय्सं शंख पुयाः, खिं, काः, भुस्याः थानाः न्ह्यइपुगु तर छुं भच्चा जंगली पहः वःगु संगीत न्ह्यब्वयाच्वनी । लिसें ज्वःलाःगु वसतय् स्वांमाः ज्वनावःपिं ल्यासेतय्गु म्ये व प्याखनं रथजात्रा झःझः धायाच्वनी । … थुकथं कोलाहल व संगीत लिसे धार्मिक उत्साह व भ्वय् न्याय्काः थुगु विचित्रगु व जटिल जात्रा क्वचाइ । क्वचाय्काः द्यः यलया देगलय् बिज्याकी ।”
थुकथं अति हर्षेाल्लासपूर्वक न्याय्कीगु बुंगद्यःया जात्राया इतिहास बारे यक्व वंशावलीकारतय्सं थथःगु पहलं उल्लेख यानावंगु दु । वंशावली कथं लिच्छवि जुजु नरेन्द्रदेवया पालय् नेपालय् १२ दँ तक वा मवयाः हाहाकार जूगुलिं जुजु नरेन्द्रदेव, आचार्य बन्धुदत्त व ललितज्यापु (रथचक्र) स्वम्ह जानाः कामारुकामाक्षा/ कामरुपं (थौंकन्हय्या आसाम) बुंगद्यःयात थन हःगु खः । बुंगद्यः थन हःगु ई गुबले खः धयागु बारे थी थी वंशावलीइ थी थी संवत् उल्लेख जुयाच्वंगु दु । मणिरत्नमाला अवदानय् कलिगत संवत् ३६००, राइट वंशावलीइ कलिगत संवत् ३६२३, पद्मगिरी वंशावलीइ कलिगत संवत् ३५४८, भाषा वंशावलीइ कलिगत संवत् ३६७६ काठमाण्डू–उपत्यकाको एक एक राजवंशावलीइ कलिगत संवत् २६७६ धकाः न्ह्यथनातःगु दु । लिच्छवि जुजु नरेन्द्रदेवया शासनकाल ई. ६४३–६७९ तक खः । ईश्वी संवत् व कलिगत संवत् दथुइ ३१०१ दँया फरक दुगु ल्याखं स्वय्बले छुं नं वंशावलीइ बियातःगु संवत् नरेन्द्रदेवया राज्यकाल दुने मलाः । इतिहास अध्ययनया ख्यलय् दकलय् विश्वास याय्बहःगु वंशावली धकाः नालातःगु गोपालराजवंशावलीइ राजा नरेन्द्रदेव व आचार्य बन्धुदत्त जानाः बुंगद्यःया जात्रा न्ह्याकल धकाः च्वयातःगु दु । नेपाःया इतिहासय् नरेन्द्रदेव नांया जुजुपिं तःम्हमछि दु । तर उकी संवत् बियामतःगुलिं उपिं मध्ये गुम्ह नरेन्द्रदेवं बुंगद्यःया जात्रा न्ह्याकल धकाः प्रष्ट मजू । अथेसां अप्वःसिया विचाः कथं लिच्छविकालया जुजु नरेन्द्रदेवं हे बुंगद्यःया जात्रा न्ह्याकूगु खः । थुम्ह नरेन्द्रदेव शैव धर्मालम्वी खः । अभिलेखय् थःत ‘भगवत्पशुपतिभट्टार– कपादानुगृहित’ (भगवान पशुपतिनाथया तुतिया अनुग्रह प्राप्त जूम्ह) धाय्गुली गर्व याइम्ह खः । वया बुद्धधर्मप्रति नं उतिकं आस्था खनेदु । शिलालेखया शिरोभागय् बुद्धधर्मया प्रतीक धर्मचक्र व मृग अंकित याकेगु लिसलिसें भिक्षुसंघयात आयस्ताया व्यवस्था यानाथकूगु दु । ताङ् वृत्तान्त अनुसार नरेन्द्रदेवं जँय् चीगु पेटीइ बुद्धया मूर्ति अंकित यानातःगु दु ।
राष्ट्रिय अभिलेखालय् च्वंगु लगत ४, ल्याः १६७६, इतिहास विषय ल्याः २३ स दुगु, माइक्रोफिल्म ल्याः बी २३९/४ स सुरक्षित जुयाच्वंगु छगू थ्यासफूया पत्र ४८ स नरेन्द्रदेव जुजुं नेसं शुरु जुइस्वयां ३०५ वर्ष न्ह्यः बुंगद्यः थन हःगु घटना टिपोट यानातःगु दु –
‘नेपाल संवत्सरस ३०५ थ्वन तने, श्रीनरेन्द्रदेव राजान श्रीबुगदेव यरस बिज्याचकु जुरो ।।’
नेरन्द्रदेवया राज्यकालयात नेसं कथं धाय्गु खःसा नेसं पूर्व २३७–नेसं पूर्व २०१ जुइ । घटना टिपोट याःम्हेस्यां न्यना भरय् च्वःगु जुयाः २०० यात ३०० दँ न्ह्यः धकाः भ्रम जुल जुइ धकाः नालाकाःसा बुंगद्यः नेपालय् हःगु नेसं पूर्व २०५ अर्थात् नरेन्द्रदेवया राज्यकालय् दुने ई. ६७५ जूवइ । तर नरेन्द्रदेवया छुं नं अभिलेखय् बुंगद्यःया बारे चर्चा तकं यानातःगु मदु ।
बुंगद्यःयात हिन्दू व बौद्ध निगुलिं सम्प्रदायया मनूतय्सं थथःगु आस्था अनुसार पुज्यानाच्वंगु दु । बौद्धतय्सं बुंगद्यःयात अवलोकितेश्वर कथं काय्गु याः । अवलोकितेश्वरया अवधारणा सम्राट अशोकया पालय् ईपू ३ गूगु शताब्दी न्ह्यः हे विकास जूगु खःसा गुप्तकालय् वयाः अझ ठोस रुप कयाः विभिन्न मूर्तितय्गु निर्माण जुल । लोकेश्वरया उल्लेख जूगु नेपाःया दकले पुलांगु अभिलेख जुजु रामदेवया पालय्या जुइफुगु धकाः अनुमान यानातःगु अन्दाजी ई. ५४५ या अभिलेख व ब्रम्हटोलया शक सं. ४७९ (ई. ५५७) या अभिलेख खः । नरेन्द्रदेवया छय् जयदेवया पशुपती च्वंगु मानदेव संवत् १५७ (सन् ७३३)या अभिलेखय् करुणामय लोकेश्वरया उल्लेख वःगुयात बुंगद्यः धकाः अर्थ छ्याइपिं नं दु । तर अभिलेखय् करुणामय लोकेश्वरया उल्लेख जुइवं बुंगद्यःयात हे धाःगु खः धकाः किटान यानाः धाय्मछिं ।
हिन्दू धर्मावलम्वीपिंसं बुंगद्यःयात मच्छिन्द्रनाथया नामं पुज्यानाच्वंगु दु । मच्छिन्द्रनाथ बारे दकलय् पुलांगु तथ्य कौलज्ञान निर्णय सफुती वःगु दु, गुकियात ११ गूगु शताब्दीया नालातःगु दु । मध्यकालय् बुंगद्यः व मच्छिन्द्रनाथयात समानार्थी शब्द कथं छ्यलेगु यात ।
वंशावली व अड्कलबाजीयात छखे चीकाः प्रामाणिक रुपं बुंगद्यःया इतिहास मालेगु खःसा पूर्वमध्यकालय् तिनि लुयावइ । थ्व वहे कालखण्ड खः गुबलय् नेवाःतय्गु च्वन्ह्याःगु सभ्यता संस्कृति स्पष्ट रुपं बांलुयावःगु खनेदयावइ । उकिं थ्व ईयात ‘नेवारकाल’ धाय्माः धाइपिं विद्वान्त नं दु । प्रामाणिक रुपं बुंगद्यःया दकलय् पुलांगु उल्लेख सन् १०७१ स च्वयातःगु पेरिसय् सुरक्षित जुयाच्वंगु छगू हस्तलिखित सफुती वःगु दु, गुकी ‘नेपाले बुग्मलोकेश्वर’ धकाः ह्यांगु रंगया दनाच्वंम्ह पद्मपाणि लोकेश्वरया चित्र अंकित यानातःगु दु । बुगंद्यःया प्राचीनताया मेगु दसु तिब्बती भिक्षु धर्मस्वामीया जीवनी खः । सन् १२२६–१२३४ तक थन च्वंम्ह धर्मस्वामीया कथं भारतय् तकं प्रख्यात जूम्ह व दँय्दँसं शरद ऋतुइ जात्रा जुइम्ह बुंगद्यःया मूर्ति ५ फीट तःधिकः जुइक चन्दनया सिँपाखें दय्कातःगु खः । पूर्वमध्यकालय् बुंगद्यःया जात्रा जुइबले नाटक नं क्यनीगु खः । ने.सं ४५७ श्रावण शुक्ल कृष्ण १२ खुन्हु राजा अरिमल्लया पालय् यल उत्तरविहारया महापात्र जयसिंह मल्लया आज्ञां बुंगद्यःया जात्राय् क्यनेत धकाः कवि जयतं संस्कृत भाषाया नाटक ‘महीरावणवध’ च्वःगु खः । थ्व कालखण्डय् बुंगद्यःप्रति श्रद्धाभाव तयाः जुजुपिं हे जात्राय् सरिक जुइगु प्रचलन दय्धुंकूगु खः । उत्तर मध्यकालय् वयाः बुंगद्यः राष्ट्रिय द्यः जूवन । स्वनिगःया स्वम्हं जुजुपिं सहभागी जुयाः ब्वति काय्गु परम्परा जुल । बुंगद्यःयात अनेक गुथि तयाः दानबीगु, वस्तुत देछाय्गु, बुंगद्यःया नामय् मुद्रा पिकाय्गु तकं जुल । तर शाहकालय् वयाः बुंगद्यःप्रति राज्यया सम्मानय् शिथिलता खनेदत । थौंकन्हय् वयाः बुंगद्यःप्रति राजकीय सम्मान औपचारिकता पूवंकेत जक जुयाच्वंगु खनेदु ।
लिधंसा
१) Percy Brown, Picturesque Nepal (Reprint) New Delhi: Today & Tomorrow’s Printers & Publishers, 1971, pp. 108-9
२) आशाकाजी वज्राचार्य, बुँगद्यो नेपाले हःगु खँ, (निगूगु संस्करण) यलः आशाकाजी वज्राचार्य, नेसं १०८७, पृ. ८४
३) Daniel Wright (ed.), Nepal, New Delhi: Cosmo Publications, 1983, p. 152
४) Bikram Jit Hasrat (ed.), History of Nepal As Told By Its own and contemporary chroniclers, Hoshiarpur: 1970. p. 45
५) देवीप्रसाद लंसाल (सं.), भाषा वंशावली भाग २, काठमाडौंः नेपाल राष्ट्रिय पुस्तकालय, विसं २०२३, पृ. १२
६) बालचन्द्र शर्मा (सं.), काठमाण्डू–उपत्यकाको एक राजवंशावली, प्राचीन नेपाल, संख्या ४, पृ. १३
७) Dhanavajra Vajracarya and Kamal P. Malla, The Gopalarajavamsavali, Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1985, kq पत्र २३क
८) सिल्भां लेभी, नेपाल, अनुवादकः डिल्लीराज उप्रेती, ललितपुरः हिमाल किताब, सन् २००५, पृ. १०४
९) काशीनाथ तमोट, नेपालसंवत्सस तने (नेसं. पूर्व) छ्यलाया छगू दसु, देशय्मरु झ्याः, दँ ७, ल्याः १७, थ्यंल्याः ३१०, नेसं ११२०, पृ. ३
१०) Benoytosh Bhattacharya, The Indian Buddhist Iconography, New Delhi: Asian Educational Services, 1993, pp. 51-52
११) धनवज्र वज्राचार्य, लिच्छविकालका अभिलेख (दोस्रो संस्करण), काठमाडौंः नेपाल र एशियाली अनुसन्धान केन्द्र, विसं २०५३, पृ. १७७–७८, १८५
१२) John k. Locke, Karunamaya, Kathmandu: Sahayogi Prakashan, 1980, p. 423
१३) Mary Slusser, Nepal Mandal, Vol 1 (Reprint) Kathmandu: Mandala Book Point, 1998, p. 369. थुकिया फोटो स्लसरं Nepal Mandal, vol 2 स Plate 594 कथं पिकयादीगु दु ।
१४) D.R. Regmi, Medieval Nepal Vol. 1, Calcutta: firma K.L. Mukhopadhyay, 1965, p. 560
१५) स्वयादिसँ – ज्ञानमणि नेपाल (सं.), महीरावणवध नाटक, काठमाडौंः नेपाल र एशियाली अनुसन्धान केन्द्र, विसं २०४०
