नेवाः सभ्यतायात इतिहासया पानाय् माले कुलेगु ज्या झीसं यायेमफुनि । राज्यया इन्ट्रेष्ट व मिथकया ल्यू ल्यू वनेगु लँपुइ झीसं अनेकौं सभ्यतायात छगू लोक बाखनय् लिकुनाच्वंगु वाः चाइ । दँय्दसं हनाच्वंगु नाग पंचमीया बिषयलय् आपाःसिनं थ्व हे खँय् गर्व तायेकुकी झीगु समाजय् छम्ह जीव – नागया नं उतिकं हे महत्व बियाः झीसं पुज्यानाच्वना । संस्कार, सभ्यता व मिथकया संसारय् झी सदां हे लय्तायाः च्वना । तर नं छगू बौद्धिक वर्ग जुयाः नं झीसं भ्वँया किपाः तिकाः नागयात छाय् पुज्यानाच्वना धैगु बिचाः गुब्लें मयाना ।
नागयात द्यः पुज्यानां दुरु त्वंकल धाःसा झीसं धर्म याःगु भाःपियाः च्वना । छम्ह नागयात देछायेगु श्रद्धा झीसं वाः चाःगु, वा झीत स्येनातःगु थुलि हे खः । तर अनुसन्धानकर्ता व पशु चिकित्सकतय् कथं धाःसा सर्पं दुरु पचे याये फइ मखु । छाय्कि सर्प धैपिं ख्वाउँ हि (cold blooded) अले मांसाहारी जीव खः । सर्पयात दुरु त्वंकेगु धैगु सर्पया जीवनलिसे हे खेलवाड यायेगु सरह जुइ । सर्पं आहार याइगु धैगु हे छुँ, ब्याँचा, गुँ छुँ, की, न्याँ व झंगः खः तर झीसं सर्पं दुरु मत्वं वा त्वंके थाकु धकाः ल्वहंयाःम्ह सर्पयात लिटर का लिटर दुरुं लुनां पुजा यानाच्वनिं । सर्प लहीपिंसं नं सर्पया नसा दुरु मखु धकाः बांलाक्क स्यु ।
झीगु अनेकौं बाखनय् नागया चर्चा जुयाच्वंगु दु । नागराजा कथं कर्कोटक, तक्षक, वासुकी, मुचलिन्द आदी इत्यादी नां झीसं झीगु लोकबाखं, जातक बाखं लिसें थी थी किंबदन्तिइ न्यनाच्वनागु हे नां खः । थुपिं नागया नां जातक बाखनय् आपाः हे दुगु कारण बुद्धधर्म लिसें स्वाः वं । बुद्धलिसे स्वाये धुंकाः छता खँ वाः चायेके माः कि बुद्धया इलय् ल्हाइगु पालि भासं नागया अर्थ छु खः ? नागयात पालि भासं अर्थ पुइकल धाःसा नागयात किसि, श्रेष्ठ पुरुष वा अरहन्त धकाः क्वछिनातःगु दु । उकिं थुगु अर्थयात नं वाः चायेके माः कि नागयात गुगु अर्थं झीसं स्वयाच्वना व बाहेक नं मेगु लिच्वः जुइफु । दकलय् लोकंह्वाःगु बुंगद्यःया बाखनय् ला कर्कोटक नागराजया नां हे किटान यानां पात्र कथं न्ह्यथनातःगु दु ।
इतिहासय् स्वल धाःसा नाग वंशया जुजुपिनिगु नं प्रमाणिक इतिहास दु । अनेकौं शिलालेखय् नागवंशीय जुजुपिंसं जग्गा दान याःगु, स्तुप निर्माण याःगु खँ दुथ्यानाच्वंगु दु । तर नं झीगु मान्यता कथं धाःसा झीसं छम्ह जीवयात पुज्यानाच्वना । परम्परागत रूपं नागयात पुज्यानावयाच्वंगु धैगु नागवंशया हे छुं विशेष दिन जुइफु । तर झीसं थ्व खँय् नं बिचाः मयानाकी नागया वास स्थान कथं येँ गननं उल्लेख्य रूपं नागया ल्याः खने मदु । झीत छु स्येना तल उकिया ल्यू ल्यू जक जुइगु पाय्छि मखु । तथ्य थुइकिगु भाला सकल सचेत मनूतय्गु खः ।
