सापारुया लसताय् ख्याली च्वसु
थौंकन्हे विश्व मास्कमय् जूगु दु । मास्क तयामजूपिं मनूत हे खनेमदु । कोरोना भाइरसपाखें बचे जुइगु खःसां मखुसां आः फुक्क हे देशय् मास्क घायेगु अनिवार्य कानून हे पिदने धुंकूगु दु । आःया इलय् मास्क मतइपिनिगु म्हसीका मूर्ख, गंवार व अभद्र ताइगु जुइधुंकल ।
मास्क तयेवं विश्वव्यापीरुपं न्यनाच्वंगु कोरोना भाइरसया ल्वचं बचे जुइगु विश्वास सकसियां जुयाच्वंगु दु । उकि हे थी थी देशय् म्हुतुइ व ख्वालय् मास्कं त्वपुइ हे माःगु नियम जुयाच्वंगु दु । छगू इलय् भारतय् मास्क मतसां इमिसं गपतय् चिनातइगु गम्छां जक म्हुतु प्वाः तिनातःसां ज्यू वा मिसातय्सं न्ययातइगु गा व सलं म्हुतु प्वाः तिनातःसां ज्यू धयागु मान्यता नं ब्वलंगु खः । तर आः हरेक अफिस, बैक, मलय् दुहाँ वनेत मास्क तये हे माःगु नियमं लुखाय्, खापाय्, झ्यालय् तिकातयेवं मास्कया छ्यलाबुला अप्वया वनाच्वंगु दु । अझ आः ला मास्क तयामवःपिन्त यल देशय् हे दुकाये मखु धकाः प्रचार नापं जुयाच्वंगु दु ।
ख्वालय् मास्क घायेवं कोरोना भाइरसं ज्वनीमखु धयागु खँय् विज्ञत हे अलमल तिनि । अथेखःसां जनताया स्वास्थ्यय् सरकार अतिकं गंभीर धकाः क्यनेगु निंतिं हे नं मास्कया अनिवार्ययात नालाच्वंगु खः धाइपिं नं दु । कोरोना भाइरस न्हंकेया निंतिं सरकारं अरबौं तका फ्यानातःगु धेबा खर्च यायेगु निंतिं हे अनेक कथंया प्रपञ्च यानाच्वंगु दु, उकिया छगू स्वरुप मनूतय्गु ख्वालय् मास्क तिकेगु नं खः धाइपिं बुद्धिजीबीत नं मदुगु मखु ।
ख्वालय् मास्क तिकेगु न्हूगु प्रचलन मखु । न्हापा न्हापा स्वनिगःया सतकय् अतिकं धू ब्वल धकाः मास्क तइगु खः । तर अथे मास्क तया जुइपिं गनं बैक वा एटिएम मेसीन दुथाय् दुहाँ वनेमाल वा हाकिमतय्गु न्ह्योने दंवनेमाल धाःसा मास्क ख्वालं लिकाये हे माःगु प्रचलन दु, तर थौंकन्हे अज्यागु मास्क ख्वालय् मतयेवं गनं अफिस व हाकिमया क्वथाय् दुहाँ वनेतक्कं मदइगु जुइधुंकल ।
मास्कया महिमा अनेकौं दु । लुमं जूइमाः आः नितका दामं न्यायेदुगु मास्कयात सरकारया स्वास्थ्य मन्त्रालयं विदेशं न्यानाहःगु इलय् न्येन्याताका तक्क पुला न्यानाहःगु दु । थज्याःजु ज्यां मनूत गुलि मालामाल जुल जुइ अनुमान तकं यायेथाकु । उकथं हे थौंकन्हे सरकारी निकायया थी थी जिल्ला विकास कार्यालयं करोडौं तका खर्च याना त्वाः त्वालय् माइकिङ्क यानाः, रेडिओ क्यासेट हायेकाः मनूतय्त सचेत यायेगु नामय् अनिवार्यकथं मास्क तये हे माःगु उजं बियाच्वंगु दु ।
‘ख्वालय् तयेगु मास्कं मनूतय्गु ज्यान बचे याइगु खःकि मखु थ्व ला मसिल, तर थुमिसं झीगु भाषाया ज्यान कयाच्वंगु दु’ छम्ह भाषिक आन्दोलनकारीया विचाः न्यने दु । ‘गुकथं भाय्यात स्यानाच्वन ?’ धयागु न्ह्यसःया लिसः जुइ, ‘आः त्वाःत्वालय् खँय्भासं हे मास्क तयेमाःगु खँया प्रचार प्रसार यानाच्वंगु दु । यदि सरकार धात्थें हे जनताप्रति उत्तरदायी खःसा इमिसं सकसिनं थुइगु भासं प्रचार प्रसार यायेमाः, खँय् भाय् सकसिनं थुइ धकाः धायेमफुसां आः सरकारं सकसिनं खँय् भाय् सयेके हे माः धकाः जर्वजस्ती खँय् भाय् क्वचिंकेगु व उगु भाषां प्रचार प्रसार यानाच्वंगु मखुला ? अले देय्या मेमेगु भाय्या हत्या जूवनी मखुला ?’ उम्ह भाषिक अधिकारकर्मीया बिचाः न्यनाः ‘मखु’ धकाः धायेगु आँट नं मदु ।
सरकारं थथे भाय् स्यायेगु षडयन्त्र त्वःता लँय् जूपिं सकसितं मास्क हे इना बिइगु, तयेगु स्यना बिइमाः । मास्क मतःपिन्त छुंकथंया कारवाही यानाः सचेत यायेगु ज्या याःसांला ज्यूगु हे खः । थथे भाय् स्यायेत यायेगु खर्च सितिकं मास्क इना बिइगु ज्याय् छ्यःगु खःसा धेबा खर्च यायेम्वायेक दइगु मास्क तया मजुइ धकाः बिचाः यायेम्वाः । थुकिं मास्क घाकेगु सरकारया ग्वसाः ताःलाइगु, मनूतय. नं मास्क तयेगु बानी दया हे च्वनीगु पक्कां खः । तर सरकारं हेग्वाः मजुइगु ज्या हे जक यानाः आः ट्राफिक पुलिसतय्त तकं ‘छंगु मास्क ग्वः’ धकाः कसाःगा थें जाःगु फ्लेस घाकाः छु लिच्वः ल्हातय् लाकेगु बिचाः याना जूगु खः, मस्यू । अज्यागु ज्याय् जुइगु खर्च सितिक्कं माक्स इनेगु ज्याय् छ्यलेमाः । थुकिं धकाः जनचेतना ब्वलनी ।
ख्वालय् मास्क तयेमाःगु कारणं आम जनतायात सास्ना जुयाच्वंगु दु । छखेला मास्क तयेबलय् सासः ल्हाये थाकु धकाः मास्कयात न्हाय्पनय् कताकाः मन्चय् यख्खाना तइपिं नं आपालं दु । तर ख्वालय् मास्क तयेगु पाय्छिगु तरिका व मखु । मास्क तयेबलय् न्हाय् व म्हुतु तम्म जुइक तयेमाः धयागु मान्यता दु । अथे मतल धाःसा मास्क तयेगुया ज्या मदु धकाः आः लँय् लँय्, पसःपसलय् अनुगमन जुयाच्वंगु दु । अथे मन्चय् मास्क घाना जुइपिन्त सरकारं बं पुइकेगु ज्या नं यानाहःगु दु ।
थथे म्हुतु व न्हाय् त्वपुइक मास्क तयेबलय् अनेक समस्या पिदनाच्वंगु दु । न्हापांला बालांपिं मिसा वा मिजंतय्सं ल्याय्म्ह वा ल्यासेत खन कि फिस्सिक न्हिलेगु चलनया हे न्हनावनीगु संभावना ब्वलनावःगु दु । सुं मनुखं थःत खनाः गज्यागु प्रतिक्रिया यात धयागु आः पूर्णरुपं अनुमानया विषय जूवंगु दु । उकिसनं मय्जुपिन्सं थी थी रंगं थःगु म्हुतुसि इलाः चचंधायाच्वनेगु स्थितिया अन्त्य जूवंगु दु । थःगु म्हुतुसिया सौन्दर्यतां ल्याय्म्हतय्त ल्वःवंक सनाजुइगु मय्जुपिनिगु मनमोहक न्हिलाया आनन्दपाखें ल्याय्म्हत वन्चित जूवंगु दु । मय्जुपिनिगु म्हुतुसिया बयान यानाः म्ये च्वइपिं कवितय्सं आः मेगु हे अङ्ग माःवनेमालीगु स्थिति वःगु दु ।
म्हुतुसिइ रंग इलाः बांलाम्ह ल्यासे जुइगु मौका त्वःफिना वंगु खँय् मय्जुपिनिगु नं च्यूता दु । थःपिनिगु सौन्दर्यता न्ह्यब्वयेगु मौकां च्यूत जुइगु खँ मय्जुपिन्सं सहजकथं कयाच्वंगु मदु । मास्क तयोमाःगु आःया वाध्यात्मक अवस्थायात हाथ्या बियाः आः मास्कं मपनिगु मिखाया अजः थी थी रंगं इलाः थःत सुन्दरी क्यनेगु विषय मय्जुपिनि दथुइ गहन सहलह जुयाच्वंगु दु । आः म्हुतुसिया थासय् थी थी रंगा अजः तयेगु व मिखाफुसि नं उकथं हे रंगं छायेपिइगु क्रान्तिकारी पलाः याकनं हे न्ह्याइगु अनुमान ब्यापक जुयाच्वंगु दु ।
मास्क तयेबलय् आम मनूतय्त नं यक्वः हे फाइदा दु । न्हाय् व म्हुतु त्वपुयाः छेँनय् क्याप पुयाः जुइबलय् थःत मयम्ह वा न्वतुइ म्हाम्ह मनूयात पुलुपुलु स्वया वंसां मनू म्हसीके फइमखु । उकिं त्यासा कयातयापिं पासाभाइपिं लँय् ध्वदुइ धकाः छफुति हे ग्यायेम्वाः ।
लँय् ध्वदुइपिं मनूतय्सं ल्हाः ल्ह्वनाः न्वतुया वने थें याइ । तर वास्तवय् व मनू सु खः? धयागु खँ निम्हेसिनं नं बांलाक्क वाःचायाच्वनी मखु । अन्दाजया भरय् नतुसुतुु व्याका वनी । मनू म्हस्यू म्हस्यू थें ला च्वनी, तर त्याजिक्क म्हसी मखु । छकः थथे हे जुयाः म्ह हे मसीक ल्हाः ल्ह्वनाः नतुसुतु ब्याकाच्वंपिं ताः ई लिपा थवंथवय् म्हसीका काःगु इलय् थः हे दाजुकिजा जूगु व छगू इलय् सीसां म्वाल, म्वाःसां म्वाल धकाः ब्यागलं च्वनाच्वंपिं उकथं ख्वाः मखंक हे ल्हाः ल्ह्वनाः लगातार नतुसुतु जुइवं हाकनं मिले जुयावंगु खँ नं न्ह्याइपुस्से च्वं ।
ख्वाः म्हमसिक नतुसुतु याना जुइगु न्ह्याबलें न्ह्याइपुस्से जक मच्वसे गबलें गबलें छ्यँ क्वछुके माःगु स्थिति नं वयेयः । थःत हे जूगु छगू घटना – छम्ह बर्खि वसतं पुनातःम्ह मनू म्हस्यू म्हस्यू थें जुल । व लिक्क वया न्वतुवल । तर वयागु ख्वालय् मास्क दुगुलिं म्हसीको मफू । तर वसः बर्खि जूगुलिं वया सुं थः मदुगु धकाः अपुक्क हे अनुमान यायेफइगुलिं ‘सु मदुगु’ धकाः म्हस्यू पहलं हे न्यना । जिगु न्ह्यसः न्यनाः व मनू त्वालाहां च्वन । घौ पलखं हे वं थःगु मास्क लिकयाः जिगु ख्वाः स्वल । हे भगवान …. ! व ला जि थःथिति हे जुयाच्वन । वयागु छेँया छम्ह जः कोरोनां मदुगुलिं जिं थः हे न्ह्यचिला अनेक ज्या सना बियागु । तर थौं जिं थःम्हं हे ‘सु मदुगु ?’ धकाः न्यनाबलय् वयागु मनय् गज्यागु भाव ब्वलन जुइ ? जिगु अवस्था छु जुल जुइ ? जिं छ्यँ धस्वाका हे नं मफुत । वयागु तुयुगु वसःया जलय् थःगु ह्याउँसे च्वंगु ख्वाः सुचुका सरासर थःगु लँपु लिनावना । मास्क ! मास्क !! हे भगवान….
